|
لةويَوة دةست ثيَدةكةم ستيظان ديمستؤرا لة
ضالاكيةكانى حكومةتى ئيَراقى كة ئةنجام درا لة
ئيراقدا هةنطاويَكى باشى ناوة بةرةو ديموكراتيةت
بةلآم هةتاكو ئيَستاكة نةيتوانيوة لةميَشكى
كؤمةلَطاى ئيراقى لةميَشكى خؤيدا ئةوة بسرِيَتةوة
كة جياوازى هةية لةسةر ئةساسى رِةطةز. بؤية
دةلَيَتن ئيَمة ثيَويست دةكاتن ستراتيجيةتى سياسى
بةرِيَزان ئةو ستراتيجة ئةطةر نيَودةولَةتى بيَت
ياخود ئيَمة زةمانة تيَكمان بؤ دابين كردبيَتن ئةو
زةماناتانةش بريتين لة كؤمةلَيَك ياسا كةوا
حكومةتةكان برِيارى لةسةر دةدةن ثشتيوانى
لةمافةكانى ئافرةتى ثىَ دةكةن كوردستان لةفةقةرةى
يةك ماددةى 22 ئةو رِيَذةى كةديارى كراوة 30% بؤ
بةشدارى كردنى ئافرةت لةثةرلةمانى كوردستان
سةرهةلَدانى كؤتا لةئيَراقدا ثاش 2003 بةشدارن
بةفةرمانيَكى بريمةر بوو وة لةسةر داخوازيةكانى
هةموو رِيَكخراوةكانى ئافرةتان و هةموو ئةاوةنى
كةوا برِوايان بةمافى ئافرةت و بةمافى مرؤظايةتى
هةية تةنانةت مافى ئافرةت ضونكة مافةكانى ئافرةت
مافةكى مرؤظايةتية ئةوة بوو نسبةى 25% كة ديارى
كرا بؤ ئافرةتان لة كؤمةلَةى نيشتمانى ئيراق ثاش
ئةوة ئةنجومةنى نويَنةران ئةمرِؤكة دةبينين ئةو
نسبةية لةلايةن رِيَكخراوةكانةوة جةخت
دةكريَتندووثاتيش كرايةوة لةسةر ئةوةى دةبيَتن
بطات بةنسبةى 30% وة ئةوة بوو لةطةلَئةنجامى ئةو
داواكاريانة 3% تةسبيت كراوة لةثرؤذةكة، بةلآم
ئيَمة ليَرة دةبيَت لةضوارضيَوةى ياساوة بازانين
ضةند ئةم برِيارة ثشتيوانى دةكاتن لةخةبات و
لةداواكاريةكانى ئافرةت ضةنديش سلبياتى لىَ
دةكةويَتةوة بةنسبةت ئةو نيزامة نيزامى كؤتا
تةبيعى لةهةموو ئةو كؤمةلَطانةى كةوا وا هةست
دةكريَتن كة مافى ئافرةت وةكو ثيَويست نةدراوة
ياخود داب و نةريتيَكى كؤمةلآيةتى زالَة بةسةر
ئةوةى كة رِيَطة طربيَت بةسةر بةشداريبوونى ئافرةت
نة شةرتة لة ثرؤسيَسيَكى سياسى زؤرجار لةوانةية
لةكاريَكى كارطيَرِى كة بيةويَتن بة ثىَ ى
تواناكانى خؤيى و شارةزايى خؤى و برِوانامةي خؤى
خزمةتى طةلةكةى ثىَ بكا لةوانةية هةنديَك
معةوقاتيش هةبيَتن لةبةرامبةرى كة لة خيَزانةكةشى
دةستى ثىَ دةكاتن نةك تةنانةت لة كؤمةلَطاكةوة
بلَيَم كؤمةلَطا ياخود ياسا زالَ بوونة بةسةرى
بةلَكو لةوانةية موخيتى خؤيشى ذينطةى خؤشى
كةتيَيدا دةذييَتن باوك و براو هاوسةر بووتة ئةو
ستةمة ئةو ستةمة دروست كراوة بؤ ئافرةت كة
ئةتوانيَتن بيَتة ناو كؤمةلَطاوة كؤتا ئةوةت بؤ
دابين دةكاتن كة تؤ بةشداريةكى فعلى بكةى
لةثرؤسيَسيَكى سياسى ديموكراسى لةوولآتةكةتدا
ئيجبارى لايةنى سياسيش سةركردايةتى سياسى دةكاتن
كة لة ضوارضيَوةى حزبة سياسيةكان بطةرِيَن كادرى
ليَهاتوو ئامادة بكةن و ئامادةي بكةن كانديد
بكريَتن بؤضى بؤ بةشدارى كردن لةثرؤسةيةكى سياسى
جا ئةطةر لةحكومةت بىَ ياخود لةثةرلةمانا بىَ
دةبيَتن ئةو توانايايةى كةوا هةيةتى جيَطةى متمانة
بىَ بتوانيَتن ديفاع بكا لةمافى سياسى ئةجندةى
كارى كة لةو جيَطةية كارى لةسةر دةكا ئينجا
مافةكانى خؤى ئافرةت ديَـة ناو عةمةليةكى سياسيةوة
ثىَ ى دةوترىَ ئافرةتى سةركردة لةثاش ئةوةى كة
ثؤستيَكى سيادى وةردةطريَتن ئيشى تةنها ئةوة نية
مافةكانى ئافرةت بةدوا بطةرِيَت و بزانين لةكوىَ
دةضةوسيَتةوة يا لةكوىَ باش دةضيَتة رِيَوة كة ثىَ
ى وترا ئافرةتى سةركردة سةركردة ماناى ئةمانةى طةل
لةذيَر دةستيةتى وة طةليش بريتية لة ئافرةت و
لةثياو لةهةموو ئةو ضين و تويَذانةى ديكة كة
لةضوارضيَوةى ثيَكهاتةى كؤمةلَطاكةى دا هةية كة
متمانةشيان ثىَ داوة كاربكاتن لةم جيَطاية وة
هةروةها كؤتا وات لىَ دةكاتن طؤرِانكاريةك دروست
بكاتن لة ئيجرائاتى ئينتيخابى ياخود لةسةقافةتى
ئينتيخابات كة لةوولآتاندا رِوودةداتن، هةر بؤ
نموونة ئينتيخاباتى لوبنان ئينتيخاباتى كويَت لة
ئوردن هةموو ئةمانة ثةنايان بردة بةر ثشت ئةوةى كة
تؤ دةبيَتن كؤتايةكت هةبيَت بؤ زةمانةتى مافةكانى
ئافرةت. بةلآم لةطةلَئةوةشدا كؤتا هةر ئةوة نية
30% دابين بكةين ثىَ ى بلَيَين ليستةكانمان ثىَ
برِزايَنينةوة بلَيَين دةبيَتن ئافرةت هةبيَتن
بةشدارى بكاتن لةثةرلةمان بىَ لة حكومةت بىَ
لةحيزبى سياسى بىَ لةهةر جيَطةيةك بىَ كة ثيَويست
بكاتن لةبةر ئةوةى كؤمةلَطاى نوىَ و ديموكراتى
ثيَويستى بةبةشدارى كردنى ئافرةتة نةك هةر دةبىَ
ئيَمةثرسياريَك لةسةر خؤمان بكةين 3% لةسةر ض
ئةساسيَك داندرا بؤ ئافرةتبةثىَ ى شارةزايى ئيَمة
تاكو ئيَستاكة لةهةريَمى كوردستانا هيض ئاماريَكى
زانستى ورد نية كة بزانين رِيَذةى طشتى دانيشتوانى
هةريَم ضةندة لةزمنى ئةو رِيَذةيةش نسبةى ئافرةت
ضةندة، لةرِووى ياساوة مةبدةئى ديموكراتيةت تؤ
دةلَىَ ى يةكسانى ية لةنيَوان هةموو تاكةكان بؤ
وةرطرتنى ماف و ئةركةكانى ثىَ بسثيَرن دةبىَ
بزانين ديموكراتيةت هةميشة ديَت و دةضىَ لةطةلَ
يةكساني دا، واتا مةبدةئى ديموكراتى باشة ئةطةر
هاتوو ئاماريَكى زانستى ثيَشكةش كرا ياخود
ئامادةكرا دةرضوو نسبةى ئافرةت زياترة لةوةى كةوا
30% بىَ ياخود ئةطةر هاتوو كةمتر بىَ جاريَكى ديكة
ئةمةش بةماناى ئةوةية من يةكيَك لةمةبدةئة
سةرةكيةكان جىَ بةجىَ كردنى ثرؤسةيةكى ديموكراتيم
ثيَشيَل كردووة. دةلَيَن زةروورةتيَك هةية
زةروورةتيَكى هةية ئةو رِيَطاية لةئاستى ئيراق و
هةريَمى كوردستان ثيَويست دةكاتن كة ئيَمة
زةمانةتيَك دابين بكةين دةستى ئافرةت بطرين ثىَ ى
بلَيَين فةرموو بةشداربة لةثرؤسةيةكى سياسى كة
ثيَويست دةكاتن ئةمرِؤكة تؤ شةريكى ثياوبى تيَيدا
ضونكة ئافرةت وةزيفة وةرناطرىَ شةراكةتيَك هةية
لةنيَوان ثياو ئافرةت دا ضؤن لةمالَةكان و لة
خيَزانةكانى خؤيةوة دةستى ثىَ كردووة ئةو شةراكةية
دةبىَ شةريكيش بيَتن لةهةموو دامودةزطاكانى كة
ثيَويست دةكاتن بوونى خؤى تيا بسةلميَنىَ. بةلآم
ثيَش ئةوةى ئةو رِيَذةيشى بؤ ئامادة بكةن. دةبيَتن
لايةنى سياسى ئةحزابى سياسى فكر بكاتةوة ئةو 30%
ضؤن تةنزيم بكا كيَن ئةو كةسانةى كةوا ئةو ئةركةى
ثىَ بسيَرم كيَن ئةوكةسانةى كة ئةتوانن تةمسيلى
ياخود نويَنةرايةتى ثؤستيَكى سيادى سياسى بكا.
ئيمكانياتت هةبىَ برِوا نامةت هةبىَ ئافرةتيَكى
ليَهاتووبى كاريطةربى جيَطةى متمانةى طةلةكةت بى
رِيَز لةهةموو بةرةنسيثى سياسى ديموكراتى
لةوولآتةكةت و جيَطةى متمانةى طةلةكةت بى ض
ثيَويست دةكاتن بةكؤتا يا بةشداربى لة كؤرِةكةيةكى
سياسى يان نةبى باكضى ثياويَكى هةذاريش بى خؤنةمر
كة ئةوانةى كةئةوانةى كة ديَنة دةسةلآتى سياسيةوة
دةبىَ ئيللا كانديد كراويَك بن لةضوارضيَوةى ئةو
خيَزانانةى كةوا هةميشة ناودار بوونة ياخود كة
خاوةنى كة سايةتيةك بوونة لةو ناوضةية دةبيَتن
ئةوان دريَذة بةخةباتةكة بدةن، كاتى ئةوة هاتووة
خةلَكى هةذاريش وا هةست بكا كة حكومةت ثشتيوانى
لىَ دةكا كة سةر كردةكةى زامنى مافةكانى دةكا ض
كيَشةية ئةوكاتة ئةطةر كؤتاش نةبيتن. جا ئةطةر
سلبياتى كؤتا وا هةستت ثىَ بكاتن كة ئةتو
كانديديَكى ديَيتة ناو عةمةليةكى سياسيةوة
كانيديَكى لةلايةن ثياويَك كةوا ئةو كاتة تؤ
ئيمكانياتت كة نةبوو تةنها بةجىَ ى سؤزيَك ياخود
بؤ تةرزييةيةك هاتووتيت لةعةمليةيةكى سياسى
بةشداربى دابرِانيَكى يةكجار زؤر لةنيَوان خؤ ت و
طةلةكةت دروست كردوون هةلَطرى ثةثاميَكى ياخود
ثةيمانى طةلةكةت لةضوارضيَوةى ئةجندايةكى سياسى
ثيَش ئةوةى دةنط بةتوو بدريَتن وةكو كانديد طةل
دةنطى داوة بة ئةجندايةكى سياسى و بةرنامةيةكى
سياسى ضاوةرِوانى خزمةتى لىَ دةكاتن، بؤية كة تؤ
مل كةضى ياسا بووى مل كةضى ئةو متمانةية بووى بؤ
ئةوةى كة ثيَت نةوترىَ من تؤم دروست كرد تؤ ئافرةت
بووى بوونت نةبوو من تؤم كردست كرد ثيَويست دةكاتن
تؤ رِةضاوى ئيمكانياتى خؤ بكة وة هةروةها
تواناكانى خؤت ثةرةى ثيَبدا ئاستى زانستيتا
سياسيتا ئاستى تيَطةيشتنتةو ثيَطةيشتن
هةولَدانيَكى دةبيَتن يةكجار زؤر هةبيتن بؤ
تيَطةيشتنى ئافرةت ئةمة تةنها ئةركى خودى ئافرةت
خؤى نية بةلآم لةخودى ئافرةتةوة دةست ثىَ دةكاتن
ضةند برِواى بةخؤى هةية بيَتة ثيَشةوة، ضةند
برِواى بةوة هةية برِيار دةربيَتن برِياربداتن
بةداخةوة ئافرةت هةية ئيَستةش لةمةركةزى سونعى
قةرارا بةلآم كةدةيةوىَ برِياريَك بدا
دةطةرِيَتةوة بؤ كوآَ بؤ ثياويَك دةطةرِيَتةوة
دةلَيَن من برِيار بدةم نةدةم كة ئةكة خراثة طواية
ئيَمة ثيَويست ئةكاتن دةيان كؤرِو سمينار
ورِيَكخراوةكانى كؤمةلَطاى مةدةنى لةهةولَ و
تيَكؤشانيَكى بةردةوامدا دابن بؤ ئةوةى بتوانين
ئيَمة خةلَكيَك كة متمانةى دةدةينىَ بةلآم نةشةرتة
ئافرةتيش بىَ ئةطةر ئافرةت و ئةطةر ثياوبىَ دةبيَت
لةضوارضيَوةى ئةو متمانةية بتوانيَتن خزمةتى ئةو
كةسانة بكاتن كةوا دةنطيان ثيَداوة ئةركى هةموو
تاكةكانة ئةركى هةموو برايةكى بةرِيَزة ئةركى
هةموو دايكيَكة كة تةزخيةى داوة لة ثيَناو ئةوةى
ئةمرِؤكة لة ئازاديةكدا بطةرِيَين ئةو ئافرةتانة
بطرن كة ثيَويست دةكاتن ئةمرِؤكة بطةنة ئاستيَك
ثيَيان بوترىَ ئافرةتى سةركردة تةنها 30% مافى
ئافرةت دابين ناكاوة 30% يش طوةزارشتى راستةوخؤ
رِاستةقينة لةمافةكانى ئافرةت ناكا كيَشة لةوة
دانية نسبةت ضةندة كيَشةلةوةداية ئةوةى كةوا دةست
نيشان دةكريَت دةضيَتة سةر ليستةوة ضةند برِواى
بةخؤى هةية ضةند ثىَ ى دةكريَتن خزمةتى ئةو طةلة
بكا ضةند ئةتوانيَت ئةو ئةمانةتةى كة لةذيَر
دةستيةتى بشى ثاريَزىَ تةمديدكردنى ثؤستيَكى سياسى
تةنها سويَند خواردن نية بةرامبةر ثةرلةمان و
هةموو دةزطاكان بلَيَن ئيَمة ئةمانةتى طةل
دةثاريَزين بةلَكو دةبيَتن هةموو ئةو سلوك و
تةسةروفةش كةخودى خؤى ئةنجامى دةداتن تةعبير بكاتن
لةثؤستيَكى سيادى كة دادةنيشىَ بزانىَ لةطةلَ كىَ
دادةنيشىَ كة ئيختيارى شةريكى ذيانى خؤى دةكاتن
ثيَويست دةكاتن بزانىَ كيَية شةريكى ذيانى بؤ
ئةوةى ئةو سلوك و تةسةروفة برِيارةى شةخسيانةى كة
لةذيانى تايبةتى خؤشى هةية سبةى خةلَك نةلَيَتن
ئةوة كانديدى ليستى فلآنة. مةسئوليةت
مةسئوليةتيَكى مشتةرةكة تةزامونية هةموو ثيَشوازى
دةكةين لة 30% بةلآم لةطةلَ ئةوةشدا ثيَت دةلَيَين
دةبيَتن ئةو خةتانةى دادةنريَن ثيَوةريَكى تايبةت
هةبيَتن بؤ ئةوةى ئيَمة ئةو ئةركةيان ثىَ ببةخشين.
|