|
-
هةلَبذاردن لةسةرةكيترين بنةماكانى ديموكراسيةتة،
بىَ بوونى هةلَبذاردن ديموكراسيةت بوونى نى ية،
ميَذووى هةلَبذاردنةكان لة عيَراقدا نويَيةو،
زؤريَك لةو هةلَبذاردنانةى ئةنجامدران و روكةش
بوون و بؤ بةخشينى شةرعيةت بووة بةدةسةلاتة
ديكتاتؤرةكان بةرِيَطاى ساختة، دواى ثرؤسةى ئازادى
عيَراق لةسالَى (2005) ياساى ذمارة (16)
هةلَبذاردنةكانى ئةنجوومةنى نويَنةرانى عيَراق
لةلايةن ئةنجوومةنى نويَنةرانةوة ثةسةند كرا، لة
18/11/2009 ئةم ياساية هةموار كرا ثاش مشتومرِيَكى
زؤرى ناو ئةنجوومةنى نويَنةران، بؤتيَطةيشتن لةم
ياسا هةمواركراوة، ثيَويستة ضةند ماددةيةكى طرنطى
روونبكةينةوة كةكاريطةرى لةسةر داهاتووى سياسى
هةريَمى كوردستان هةية.
- ياسا كؤنةكة ثيَش هةمواركردن ( 30) ماددة بوو،
ئةم ياسا هةمواركراوة (8) ماددةية ضةند ماددةيةك
شويَنى ضةند ماددةيةكى ترى طرتؤتةوة.
ماددةى يةكةم: ماددةى (15) ياساكة
هةلَدةوةسيَتةوةو ئةم ماددةية شويَنى دةطريَتةوة:
ئةنجوومةنى نويَنةران لة كؤمةلَيَك كورسى ثيَكديَت،
بةجؤريَكهةر كورسييةك بؤ ( سةد هةزار) كةس
دادةنريَت، بةثيَى ى دوا ئامارى كة وةزارةتى
بازرطانى ثيَشكةشى دةكات، بةمةرجيَككورسييةكانى
قةرةبةش لةم ميانةيةدا بيَتبةواقعى (5 %)، وة ئةم
ثيَكهاتانة كورسى كؤتا وةردةطرن لة كورسيية
قةرةبووةكان.
1- ثيَكهاتةى
مةسيحى (5) كورسى كة دابةش دةبيَت بةسةر
ثاريَزطاكانى، بةغداد، نينوى، كةركووك، دهؤك،
هةوليَر.
2- ثيَكهاتةى
يةزيدى (1) كورسى لةثاريَزطاى نينوى.
3- ثيَكهاتةى
ستبيئةى مةندائى يةك كورسى لةثاريَزطاى بةغداد.
4-ثيَكهاتةى شةبةك
يةك كورسى لةثاريَزطاى نينوى.
- ئةوةى تيَبينى
دةكريَت لةم ماددةيةدا طؤرِانكاريية لةذمارةى
كورسييةكانى ئةنجوومةنى نويَنةران، بةجؤريَك بؤ
هةر (سةدهةزار) كةس كورسييةك دادةنريَت
ئةمةشلةماددةى (49) دةستورى هةميشةيى عيَراقدا
ئاماذةى بؤ كراوةو طؤرِانكارييةكى ياسايية، بةلآم
هةر لةم ماددةيةدا كورسيية قةرةبووةكان لة (45)
كورسييةوة كةمكراوةتةوة بؤ(5%) ى كورسييةكان،
ذمارةى كورسييةكان دةبيَتة (323) كورسى،بةم ثيَيةش
كورسيية قةرةبووةكان ذمارةيان دةبيَتة (169 كورسى
(8) كورسى كؤتاى كةمينةكانى ليَدةر بكةين (8)دةميَنيَتةوة.
مةبةست لةم طؤرِانكاريية كةمكردنةوةى ذمارةى
كورسيية قةرةبووةكانة بؤ كوردو سوننة و ئةم
برِطةية لةبةرذةوةندى شيعةداية ضونكة، كورسى
قةرةبوو بةشيَكى دةدريَتة ئةو قةوارة سياسيانةى
لةثاريَزطاكاندا كورسى بةدةست ناهيَنن بةلآم بةكؤى
دةنطى ضةند ثاريَزطايةك دةطةنة (قاسم انتخابى)
نيشتمانى ، بةشةكةى ترى بؤ دةنطدةرانى دةرةوةية كة
زؤربةيان كوردو سوننةن، بةشيَوةى ليستى داخراوو
عيَراق وةك يةك بازنةى هةلَبذاردن دةبيَت و
دةنطةكان دةدريَتة قةوارة سياسيةكان، هةر بؤية
لةلايةن (تارق هاشمى) جيَطرى سةرؤك كؤمارةوة ظيتؤى
ئةم ماددةيةى كردو ياساى هةلَبذاردنةكانى
رةتكردةوة.
- طرفتيَكى تر
لةسةر ئةم ماددةية:
ئةو ئامارةى
وةزارةتى بازرطانى عيَراق داويةتى بةكؤمسيؤنى
سةربةخؤى هةلَبذاردنةكانى عيَراق لةطةلَ ئامارى
وةزارةتى ثلاندانانى عيَراقدا جياوازةو مةطةر ثاش
بانطهيَشت كردنى وةزيرى بازرطانى بزانين ضةندة؟.
لةكؤى 48 كورسى زيادكراو تةنها 3 كورسى
لةثاريَزطاكانى هةريَمى كوردستاندازيادى كردووة 2
كورسى دهؤك 1 كورسى هةوليَر سليَمانى زيادى
نةكردووة.
بةم شيَوةيةش
ريَذةى كورسييةكانى كورد (21%) بؤ( 18%)
دادةبةزيَت بةلآم ثاريَزطاى موسلَ ذمارةى
كورسييةكانى لة (19) كورسى) بووةتة (31) كورسى.
- هةر بؤية ئةمة مةترسييةكى طةورةى
هةية كة كوردببيَتة لايةنى سيَهةم لة ثةرلةمانى
عيَراقداو، ئةطةرى لةدةستدانى سةرؤك كؤمارمان هةية،
بةثيَى ى دةستورى هةميشةيى عيَراق، دواى ئةم
هةلَبذاردنة ئةنجوومةنى سةرؤكايةتى ناميَنىَ و
تةنها سةرؤك كؤمار مافى ظيتؤى هةية، بةم شيَوةية
ئيَمة ظيتؤى سةرؤك كؤمار لةدةست دةدةين. بةثىَ ى
ماددةى (138) ى دةستورى هةميشةيى عيَراق. بؤية
لةكاتى هةر دةرةنجاميَكى وةهادا ثيَويستة
ثةلةبكريَت لةثيَكهيَنانى (مجلس
الأقاليم)
كة لة ماددةى (65) ى دةستوردا
ئاماذةى بؤ دةكات و بةثيَى ماددةى (137)ى دةستور
دامةزراندنى ئةم ئةنجوومةنة دوا خراوة بؤ خولى
دووةمى هةلَبذاردن واتة ئةم خولةى هةلَبذاردن و
ثيَويستى بةدةنطى( 2__3) ئةندامانى ئةنجومةنى
نويَنةران هةية تا ئةم ئةنجومةنة دابمةزريَت، ئةمة
دةبيَتة تاكة هيوا بؤ كورد تا برِيارة ضارةنوس
سازةكان لةم ئةنجومةنى هةريَمةكاندا دةربضيَت طةر
سةرؤك كؤمار لةدةست بدةين.
ماددةى دووةم:
هةر ثاريَزطايةك
بةثيَى سنورةكارطيَرِيية فةرميةكةى دةبيَتة
بازنةيةكى هةلَبذاردن، ذمارةيةك كورسى بؤ تةرخان
دةكريَت كة لةطةلَ ذمارةى دانيشتووانةكةيدا
بطونجيَت، بةثيَى دوا ئامارى ثشتبةستوو بةكؤبؤنى
خؤراك".
طةربيَت و سةيرى ئةم ماددةية بكةين هيض
طؤرِانكارييةكى بةسةردانةهاتووة هةلَبذاردنةكانى
ثيَشتر عيَراق (18) بازنةى هةلّبذاردن بوو، مةبةست
لةمة ئةوةية بةشدارى سياسى لةهةريَمى كوردستان
لةبةشةكانى ترىعيَراق زياترة، طةر بيَت و عيَراق
يةك بازنةى هةلَبذاردن بيَت كورد كورسى زياتر
بةدةست دةهيَنيَت، هةروةها طةربيَت و هةر
ثاريَزطايةك بازنةيةكى هةلَبذاردن بيَتئةوا ئةطةرى
ئةوة هةية كورد لةضةند ثاريَزطايةك دةنطةكانى
نةطاتة (قاسم انتخابى) و دةنطةكانى بفةوتيَت بةلآم
طةربيَت و عيَراق يةك بازنةى هةلَبذاردن بيَت ئةو
دةنطانة نافةوتيَن.
ماددةى سيَهةم:
ماددةكانى
16،11،10،9 هةلَدةوةشيَتةوةو ئةم ماددةية جيَيان
دةطريَتةوة:بؤ بةرضاو رِوونى ئةم ماددانة كة
هةلَوةشيَنراونةتةوة تايبةتن بةجؤرى ليست و
زنجيرةى ئافرةت لةناو ليست و ضؤنيةتى دابةشكردنى
كورسييةكان بةسةر قةوارة سياسيةكاندا.
- يةكةم ماددةى
سيَهةم{ خؤثالآوتن بةرِيَطةى ليستى كراوةيةو
نابيَت هيض ليستيَك ثالَيَوراوةكانى لةسىَ
ثالَيَوراو كةمتر بيَت، وزياتر نةبيَت
لةدووهيَندةى ذمارةى كورسيية دياريكراوةكانى بؤ
هةر بازنةيةكى هةلَبذاردن، مافى دةنطدةرة دةنط
بةليست بدات يان يةكيَك لةثالَيَوراوةكانى ناوليست
يان دةكريَت دةنط بةكيانة تةنهاكان بدات (فردى)
دووةم:دةنطة
راستةكانى هةر ليستيَك لةبازنةيةكى هةلَبذاردندا
كؤدةكريَتةوةو دابةش دةكريَت بةسةر (قاسم انتخابى)
بؤ دياريكردنى ذمارةى كورسييةكانى ئةو ليستة ..
سيَهةم:
كورسييةكان بةثيَى زنجيرةى ثالَيَوراوان
دابةشدةكريَتةوة بةثيَى ئةو دةنطانةى كة
هةريةكةيان بةدةستى هيَناوة، براوةى يةكةم ئةو
ثالَيَوراوةيةكة زؤرترين دةنطى بةدةستهيَناوة
وةنابيَت ريَذةى ئافرةت لةضارةكى هةموو براوةكان
كةمتر بيَت، لةحالَةتى يةكسانبوونى دووثالَيَوراو
لةيةك ليستدا ثةنا بؤ تيروثشك (قرعة) دةبريَت.
ضوارةم: كورسيية
ماوةكان دةدريَت بةليستة براوةكان كة ضةند
كورسييةكى بةدةست هيَناوة. بةثيَى ذمارةى
دةنطةكانى:
طةر بيَت و
تيَبينى ئةم ماددةية بكةين:
طؤرانيَكى تةواو
بةسةر شيَوازى ليستى هةلَبذاردنةكاندا هاتووة
لةليستى داخراوةوة بؤ ليستى كراوة، خؤى لةراستيدا
ئةم جؤرة ليستة (نيمضةكراوة) ية نةك ( كراوة)
ضونكة دةنطدةر بؤى هةية يان ليست يان يةكيَك
لةثالَيَوراوةكانى ناوليست هةلَبذيَريَت،
جياوازيةكى تر ئةم جارة قةوارة سياسيةكان دةتوانن
دوهيَندى ذمارةى كورسيةكان لةبازنةيةكى
دياريكراودا ثالَيَوراويان هةبيَتن ئةمةش بؤئةوةية
بواريَكى زياتر بخريَتة بةردةم دةنطدةرةوة تا
نويَنةرى خؤى هةلَبذيَريَت، هةروةها بانطةشةى
هةلَبذاردن بؤ قةوارة سياسيةكان طةرموطورِ
تردةكات، جياوازييةكى تر ئةوةية هةر ليستيَك ضةند
كورسى بةدةسهيَنا بةثيَى دةنطى ثالَيَوراوةكان
دابةش دةكريَتبةسةرياندا نةك بةثيَى ى ئةو
زنجيرةيةى ليستةكة ديارى كردووة.
* بةرِاى من ئةوةى
كة دةلَيَت لةكاتى يةكسانبونى دووثالَيَوراو لةيةك
ليستدا تيروثشكيان بؤ دةكريَت، باشتربوو لةم
كاتةدا بةثىَ ى زنجيرةى ثالَيَوراوةكة بوواية
لةناو ليستى قةوارة سياسيةكةدا كاميان نزيكتربوو
زنجيرةكةى ئةوةيان بةبراوة دابنراية نةك
بةتيروثشك.
ماددةى ضوارةم:
باس لةدةنطدانى تايبةت دةكات.
ماددةى ثيَنجةم:
باس لةمافى ثالَيَوراودةكات.
ماددةى شةشةم:
يةكةم: هةلَبذاردن
لةكةركووك و هةر ثاريَزطايةك طومان لةسمبلى تؤمارى
دةكريَت لةكاتى خؤيدا ئةنجامدةدريَت.
دووةم: ئةو
ثاريَزطايانةى طومان لةتؤماريان دةكريَـ بريتين
لةوانةى طةشةى دانيشتووان زياتر (5%) يالآنة
زياديان كردووة، ثيَويستة داوايةك لةلايةن ثةنجا
ئةندام ثةرلةمانةوة ثيَشكةش بكريَت و بةزؤرينةى
سادة ئةنجوومةنى نويَنةران ثةسةندى بكات.
سيَهةم/
ئةنجوومةنى نويَنةران ليذنةيةك ثيَكدةهيَنيَت
لةئةندامةكانى لةثاريَزطاى كةركووك و هةر
ثاريَزطايةك طومانى تيَدا دةكريَت، كةثيَكديَت لة
نويَنةرانى ثيَكهاتةكانى ئةو ثاريَزطاية وة
ئةنداميَتى نويَنةرى هةر يةك لةوةزارةتى ثلاندانان
و ناوخؤ و بازرطانى و كؤمسيؤنى بالآى يةربةخؤى
هةلَبذاردنةكان بةهاوكارى نةتةوةيةكطرتووةكان بؤ
ثيَداضونةوةو وردبينى كردنى هةلَةو بوونى زيادة لة
تؤمارى دةنطدةران، دةبيَت ئةم ليذنةية كارةكانيان
لةماوةى سالَيَكدا لةبةروارى دةستكردن بةكاركردن
تةواوبكةن.
ضوارةم: دةرةنجامى
هةلَبذاردنةكانى ثاريَزطاى كةركووك و
هةرثاريَزطايةكى طومان ليَكراو لةتؤمارةكةى ثيَش
كؤتايىهاتنى وردبينى تؤمارى دةنطدةران دانانريَت
وةكو بنةمايةك بؤ هيض ثرؤسةيةكى هةلَبذاردنى
داهاتوو يان ثيَشينةى هيض بارودؤخيَكى سياسى و
كارطيَرِى.
- لةحكامى
كؤتايشدا باس لةميكانيزمى ضؤنيةتى ثيَداضونةوةو
وردبين كردنى تؤمارى دةنطدةرانى كةركووك و ئةو
ثاريَزطايانةكراوة كة طومان لة تؤمارى
دةنطدةراكيانيان دةكريَت.
- لةسةر ماددةى شةشةم كؤمةلَيَك
تيَبينى هةية، سةرةتا بؤ هةموو جاريَك كةركووك (
استثناء)
دةكريَت ئةمة ثيَضةوانةى دةستورة كة باسى لة (استثناء)
هيض ثاريَزطايةك نةكردووة كاتيَك دةلَيَت
لةماددةى(49)دا هةلَبذاردن بةياسا ريَكدةخريَت
قانوون نابيَتة سةرضاوة بؤ دةستوور بةثيَضةوانةوة،
لةلايةكى ترةوة ريَذةى زيادى بوونى دانيشتواو
لةكةركووك زؤر كةمترة لة موسلَ بؤ ناوى كةركووك
بةزةقى ببرِيَت و ناوى ثاريَزطاكانى تر نةبريَت
ئةطةر مةبةستى سياسى لةثشتةوة نية،بةرِاى من ئةم
ماددةية لةبةرذةوةندى كوردةو تةنها بؤ رازيكردنى
لايةنةكانى تر زيادكراوة ئةطةر نا ئةو
ميكانيزمانةى كة لةماددةكةدا ئاماذةى بؤ كراوة جىَ
بةجىَ كردنى زؤر زةحمةتة. لةوانة:
1-ئةطةرى ئةوة
هةية ليذنةكة تا سالَيَك بةردةوام بيَت لةكاركردن،
لةوسالَةدا دةرةنجامى هةلَبذاردنةكان وةك خؤى
دةبيَت.
2- دواى
ثيَداضووةو وردبينى كردن ناتوارةتبكريَتةوة، ضونكة
ئةو كوركةكةم دةكات لةكام سياسى دةستيَنريَتةوة،
ياحود لةناو قةوارةيةكى سياسيدا لةكام ثالَيَوراو
دةستيَنريَتةوة.
3- تةنها دةكريَت
هةلَبذاردنةكان دووبارة بكريَتةوة ئةمةش دواى
تيَثةرِبوونى ئةو كاتة كاريَكى زؤر زةحمةتةو
لةياساكةشدا ئاماذةى بؤ دووبارةكردنةوةى
هةلَبذاردنةكان نةكردووة.
4- تةنها دةكريَت
ئةو تؤمارى دةنددةرانةى كة ليذنةكة بة بةدروستى
دةزانيَت ثشتى ثىَ ببةستريَت بؤ
هةلَبذاردنى
داهاتووى ئةنجوومةنى نويَنةران.
-هةر جىَ بةجىَ
كردنى ئةم ماددةيةو هةلَوةشاندنةوةى دةرةنجاملا
هةلَبذاردنةكان كاريَكى مةحالَة.
- دوا تيَبينى
لةسةر ئةم ياساية، ئةمجارة كورد بةفرةليستى
بةشدارى دةكات ئةمةش لةبةرذةوةندى كورد نية، ضونكة
بؤ نموونة لةثاريَزطاى سةلاحةدين بةهةموو ليستة
كورديةكان ئةطةرى بةدةسهيَنانى كورسيةك هةية بةلآم
بةفرة ليستى رِةنطة نةطةينة (قاسم انتخابى)
دةنطةكانمان بفةوتيَت.
- مبررى قةوارة
سياسيةكان بريتى ية لةوةى طةر بيَت و فرة ليست بين
رِةنطة بةشدارى سياسى زياد بكات و بةمةش كورسى
زياتر بةرين، بةلام ئةمة هةلَةية ئةمجارة
هةرثاريَزطايةك كورسى ديارى كراوى حؤى هةية
بةشدارى زياتر ذمارةى كورسييةكانى كورد زياد ناكات.
- ترسيَك هةية
طواية ليستى كراوة زيانمان ثىَ دةطةيةنيَت طةر
بيَت ودةنطدةردونط بةثالَيَوراو بدات لةبرى ليست،
بةلآم بةهيض شيَوةيةك كاريطةرى سلبى نابيَت ضونكة
هةر كةسيَك دةنط بةثالَيَوراوةكان بدات هةر دةبيَت
دةنط بةليستةكةبدات ئةطةر نا دةنطةكةى بةثوضةلَ
هةذمار دةكريَت.
|