|
باسى ئيَمة لةسةر
ثرؤسةيةكة لةلاى ئيَمة لةرِووى ئةكاديمى لةرِووى
ئةو ناوةندانةى كة بايةخ ئةدةن بةديراسةكردنى
ديموكراسةت و طواستنةوة بؤ ديموكراسيةت
بةهةنطاوةكى زؤر طرينط دائةنريَت يةك ثيَوةرى
نيَودةولَةتى هةية لةكؤمةلَطاكانى وةكو كؤمةلَطةى
ئيَمة ئةو ووشانةيان بؤ ئةوةى طواستنةوة بةرةو
ديموكراسيةت يان ئةو بناغةى تيَثةر بوون لة حوكمى
شمولى ويان ناديموكراتى بؤ ديموكراتى بة ثيَوةريَك
ثيَناسةى بكةين، لايةنيَكى يةكةى هةية كة
هةلَبذاردنيَكى ئازادوبيَطةرد كةمونافةسةى حزبى
هةبين كةدةستاودةست لةضاوطرتنى دةسةلآت بةشيَوةى
ئاشتيانة بيت و هةروةها ئةو هةلَبذاردنانة لةكاتى
ديارى كراوى خؤيان ئةنجام بدريَن واتا سةرةنجامى
ئةمة هةمووى بوونى ثةرلةمان و بوونى حكومةت و
دادوةرى و سةربةخؤ وة كؤمةلَطايةكى مةدةنى ضينيَكى
ناوةراستى ضالاك و هةمووى لةضوارضيَوةى سياسانى
ئابوورى كةلةسةرووى هةموويان سياسةتى ئابوورى
بازارة، ئةم هةلَومةرجانة بةيةك برِيارو بةيةك
هةنطاو نايةنة كايا بيَطومان بؤية ئةوان دةرةنجامى
ئةم تيَرِوانينة رِيَك كةوتونة لةسةر ئةوةى
هةلَبذاردنى يةكةم مقياس نى ية، هةلَبذاردنى ئيَوة
يةكةم رِةنطة هةولَيَك بيَت بؤ ضوونة ناو ئةو جؤرة
سستةمةيان ئةو جؤرة رِيَك خستنة بايةخيَكى زؤر
ئةدةم بةدةورةى دووةمى هةلَبذاردن ئيمرؤ عيَراق
رِووبةروو طةيشتؤتة ئةو قؤناغة كة هةلَبذاردنةكانى
2010 برِياردةرئةبن لةسةر ئةوةى ئايا عيَراق
توانيويةتى نزيكى كؤمةلَطاى ديموكراتى بن يان نا،
يان هيض نةبيَت هةولَةكانى بؤ ثةيداكردنى ذيَرخانى
ئةو كؤمةلَطاية سةركةوتوو بوو يان نا سةركردايةتى
كوردى بىَ طومان هيض لة كوردستان نا شيَريتةوة كة
ئيَمة سةركةوتنى ثرؤسةى سياسى لة عيَراق ثرؤسةيةكى
طرينطى ئةزانين نة لةبةر ئةوةى ئيَمة خةمى
عيَراقين بةلَكو قةدةرى ئيَمة تا ئيَستا برِيارة
بميَنىَ، لةبةر ئةو هةموو هةلَو مةرجانةى كة
رِةنطة ئةم دانيشتنة هى ئةوة نةبيَت قةدةرى ئيَمة
هيَشتا لةضوارضيَوةى عيَراقابين بؤية دروست بوونى
عيَراقيَكى ديموكراسى سةقامطركردنى دامودةزطاكانى
ديموكراس لة عيَراق لةسالحى قةزييةى كورديية و
كيَشةى كوردستانة خؤى ئةمة رِةنطة طرينطترين
مةبةستمان بيت ثاشان هةندىَ مةبةستى تةكنيكى ديَن
هى كاتى كورد هةنوكةى لةوةى ئةم تةوةجوهةى ثةيدا
بووة يان ضاوةرِوانيش ئةكرا لةلايةن برادةرانى
ئيَمة ثارضةكانى ترى عيَراق باوةر نةبوون
بةفيدرالَيةت رزطار نةبوون لةدةست بيركردنى
داطيركردنى رِاستى لاى خؤى وةقبول نةكردنيان
ئامادةنةبوون بؤ ئةوةى قبوول بكةن ض جياواز بيت ض
مةبدةْ بيت ض تاكة شةخس بيت، ئةمانة هةمووى ديار
ئةبن لةو هةولَو تةقةلايانةى كة لةبوارةكانى
رِةسمى نارِةسمى لة رِاطةياندن و هةتا
لةدانيشتنةكانى فةرميش بلَيَين ديارةبن
ئةوتيَرِوانينة سووكة بؤ دةستوور لةعيَراق وة
هةميشة وا هةست ئةكريَت كة باسى دةستوور ئةكريَت
وةكو ضؤن حكومةتةكانى نا دةستوورى نا ديموكراسى
عيَراق باس كردووة يان نةكردووة ئةو جةخت كردنةى
كوردو كوردستانى لةسةر دةستوور ئةم جياوازيية ديار
ئةبيت،ئةم مةسةلةى هةولَى طؤرِينى دةستوور ديارة
بةض ئيتيجاهةكى هةموويان وا ئةكةن ئيَمة زةروريية
بةشداربوونى ئيَمة لةمةركةزى قةرار نةبةتةنها
بةشدار بوونمان لةثرؤسةى سياسى بةلَكو بةشيَوةيةك
بةشدارببين كة لةمةركةزى قةرار رِؤلةكى
كاريطةريمان هةبيت لةبةر ئةوةى هيض نةبيت
رِيَطابطرين بة ئةو هةنطاوانةى كة دةيانةويَت
ثرؤسةى سياسى لة عيَراق بةرةو باشتر بكةن، لةو
رِوانطةوة بىَ طومان شةرِيَكى طةورة ضاوةرِوان
ئةكرا لةمةسةلةى هةمواركردنى ياساى هةلَبذاردن،
وةكو هةر ثرؤسةيةكى لةم ضةشنةو لايةنةكانى بةم
جؤرة بن ضاوةروان ناكريَت كورد بةو ثيَطةو بةو
ضةنطةى كة هةية لة عيَراق هةتا لةناوضةو
لةناوسياسةتى دةوليش بتوانىَ بطاتة ئةنجاميَك كة
جيَطاى رِةزامةنديمان بيَت، ئةوةى بةكورد ئةكريَت.
نيتمان لةتال نيتمان لةدةستوورى عيراق وة ئةمجارة
ديار بوو زيرةكى سياسينى ئيَمة نابىَ، ئةطةر ئيَمة
ئينسافمان هةبيت لةوة باس بكةين ثيَوةرمان ئةوةبيت
ضيتان بةدةست هيَنا بةلَكو ضؤن توانيان ئةوةى
بةدةست هيَنا بةدةست بيَنن لةذيَر ض زروفيَك بوو
هةلَومةرجةكة ضؤن بوو ئةلتةرتاتيظةكان و
بةديلةكانى تر ض بوون تا ض سنوور ئيَمة توانامان
هةية ئةو بةشة يان ئةو ثارضةيةى ئاواتةكانمان يان
رِوانطةكانمان جىَ بةجىَ بكةين، بةو مةنهةجيةتة
بىَ طومان ثيَمان نةخؤشة زياتر طومان ليَكراو بيَت
واى لىَ بيَت كة هةنديَك ثيَمان بلَيَن ئيَوة
يةكةمين كةس هةستان و رِاتان كردوو طوتتان ئيتر
ئيَمة توانيمان نةهيَلَين بارةكى تايبةت بؤ
كةركووك و لةناو ياساكة بيَت كةضى ناوى كةركووك
هةميشة هاتووة. ئةطةر ئيَمة بيَين بزانين
لةلايةكةوة ئةويسترا يان هةلَبذاردن لةكةركووك
نةكريَت يانيش كؤتاييةك دابنرىَ كةغةدريَكى طةورة
لة كورد دةكرا لةنيَوان ئةو هةلَويَستةى كة ئةو
بؤضوونةى هةبوو وة هةلَويَستى ئيَمةى كةركووك
ثاريَزطايةكى عيَراقةو ثيَويست ناكا ناوى بووترىَ
بىَ طومان كة بطةية ثيَطةيشتن دةبىَ شتيَك بيَت
بةلآم بةتةسةروى ئيَمة كةناوى كةركووك هاتووة
بةوشيَوةية نابيت بةو شيَوةية نةهاتووة كة
تايبةتمةندييةك بدريَتة كةركووك بةلَكو تةنيا
رِازى كردنى ئةو لايةنانةية دةيانةويَت، نابيت
كةركووك لةبير بكريَت لةرِووى عةمةليةوة رِةنطة
هةندىَ جار قازانجى ئيَمةية خةسارةتى ئيَمةى
تيَدانية، بةلآم تةماشائةكةين بؤ نموونة لةكةركووك
زيادةكة زؤر زؤر كةمترة وة لةسنوورى تةبيعية ئةطةر
بةراورد بكرىَ لةطةلَ زيادةكةى بةغداو موسلَ وهةتا
ئةنبار و بةسراش، واتا ئةوخالآنةى كةناوى كةركووكى
تيَدا وة ثاريَزطاكانى ترى طومان لة ئةنجامةكانى
كراو لةسالَحى ئيَمةية ئةطةر ئيَمة تواناى ئةوةمان
هةبيت ئيَمة تةحريكى مةلةف كةين ئةوانةى
دةيانةويَت بؤ كةركووك بيكةن رِةنطة زانيارى تيَدا
نةبيت ضونكة تةسةور ئةكةم 9 بؤ بة 12 واتا 30%
زياد بووة، ئةطةر 30% كة دابةشى ضوار سالَ يان
ثيَنج سالَ بكةين لةسنوورى تةبيعى ثيَطةيشتن ئةبيت
بيكةين لةسةروو كةمتر يان زياتر ئيَمة كيَشةمان
لةطةلَ ياساكة لةوةداية كة ياساكة بةتةوافق دةرضوو
وة ناضار بووين هةندةك شت قبوولَ بكةين تاكو
رِيَطا لةهةندك شت بطرين بىَ طومان طلةييمان و
تيَبينيمان لةسةر زؤربةى زؤرى هةندىَ مةسائلى
حةساس هةية لةبةر ئةوةية مفاوةزةى كورد لةوىَ
شارةزانةبوو يانيش ئةوةندة ثابةند نةبوو
بةئارةزوةكانى طةلى كوردستان بةلَكو تةبيعةتى
تةوافوقة كة تاكو عةمةليةكة تيَك نةضيَت لةطةلَ
هةموو ئةو ئيشارةى دةرةوةو ناوضةش واى ليَكرد بةو
شيَوةية دةرضيت بةلآم لةى ئيَمة جيَطاى رِازى
نةبوون نةبوو بةو ياسايةكة تةنها ئةوةى ئيَستاكة
هاشمى يارمةتى ئيَمةى كرد، ئيَمة لةهةلَبذاردنى
رِابردوو بيَجطة لةو كورسيانةى لة ثاريَزطاكان
داندرا بوون وة هةتا بيَجطة لةوانةى كة ئيَمة
بةناوضة دابرِاوةكان وةرمان طرت ئاشكراى ئيَمة 11
كورسيمان لةتةواوكةرةكان يان تةعويزييةكان وةرطرد
لةكاتيَكدا كة ئيَستا هةشت بن ئةطةر لةوىَ 24% بوو
24 لةسةدى هةشت نابيتة دوو كورسى رِةنطة دةرفةتيَك
لةدةستى ئيَمة ئةدات كة ئيَمة كةمتر كورسى ببينين،
بةلآم سةرِةراى ئةوةش كيَشةمان نةبوو كيَشةكة
لةوىَ هات كة ذمارةكانى كورسيةكانى هةر ثاريَزطا
دةست نيشان كران ئينجا بةداخةوة من وةكو
ئةنداميَكى ثةرلةمان بةمافى خؤم ئةزانم من بةضاوى
رِةخنةطرو ضاوى ضاوديَر تةماشاى ئةو ئةنجامانة
بكةم دةرئةنجامى تةنها ثلانى ناحةزانى ئيَمة نية
وة هةتا سةرؤكى هةريَم كة ناضار ببيت
هةلَويَستيَكى ئةوها بنويَنى كة بلَيَن ئةطةر
هاتوو ئةمريكا ليَزمة بةردةوام بيت يان ئةم
ذمارانة طؤرِان ئيَمة ئةوة ناضارمان ئةكةن كة
ئيَمة بةشدار نةبين هةنديَك واتيَطةيشتوونة كة
ئيَمة قةرارى باى كؤتمان كردووة،بةينى ئةوةى
تؤنيازت هةبىَ يان برِيار بدةى باى كؤت بكةى، وة
بةينى ئةوةى مةرج دابنىَ بؤ ئةوةى ئةم ناريَكةى
لةرِوانطةى ئيَمة هةية يان بؤ من شى بكةيةوة يان
بؤم دروستى كةى وة ناضارم نةكةى كةمن بةشدار نةبم
دوو جياوازى زؤر هةية، بةلآم بؤية من ئةوة بةناضار
كردن ئةزانم نةبرِياردانى باشة بؤ ئيَمةى
كوردستانى بةحكومةتةوة بةدةزطاكانمانةوة
بةنةيارانى ئيَمة لةبةغدا دةطةريَنين لةئةنجوومةنى
نويَنةرانى بةغدا بةناوةندة ئةكاديميةكانمان
بةرِؤشنبيريةكانمان بةئةوانةى ضاوديَرن لةدةرةوةى
حكومةت و بؤ ئيَمة واى لىَ بكةين بطةيتة ئةوةى
سةرؤك دةبىَ هةلَويَستةك بنويَنىَ سةرؤكى
هةلَبذيَردراوى ئةو ناوضةية ئةم طةلة ئةم خةلَكة
ضاوةرِوانى هةنطاويَكى ترى ليَناكا، ئةو ناتوانيَت
و نايةوىَ وبةتايبةتى ئةطةر مةسعود بارزانى بيت
هةر نابيت ئينسان ضاوةرِوان كات هةلَويَستيَكى ترى
هةبيَت، بيَجطة لةو هةلَويَستةى كة بطونجىَ لةطةلَ
ئاواتةكانمان لةطةلَ حةقيقةتى من ئةلَيَم نة ئةكرا
ئيَمة ديسان ئةوة ئةبيتة رِؤذةى ثانزةمين من وةكو
ئةنداميَكى ثةرلةمان لةتةلةفزيؤن لةرِؤذنامة لة
راديؤ داوام كردووة ئيَستاش ئيَوة لةحزورى ئيَوة
ئةمةوىَ يةكيَك لةذمارة راستةقينةكانى هةوليَرو
دهؤك و سليَمانى ثىَ بلَيَم بةمةنتق لةطةلَ من قسة
نةكةن. منيش مةنتق ئةزانم منيش ئةزانم لةو ضوار
ثيَنج سالَة مةعقول نية لةسليَمانى ذمارةى لةدايك
بوونةكان زياتر نةبيَت لةذمارةى مردووةكان ئةزانم
بؤم بسةلميَنة بة ذمارة تاكو بضم بلَيَم دةزطاى
هةلَبذاردن ثةرلةمان ناوت ضية ئةمة ذمارة دروستةكة
بؤ ئةمةت بؤمن دانةناوة بةلآم ئيَمة بةداخةوة
ضيمان كرد بؤ 140 غةيرى ئةوةى خيتاباتى توندو
حةماس و وة بةكوردى و بةخةلَكى ئيَمة قسةمان كردن
ئةوةندة جوهدمان سةرف كرد دةربارةى 140 و ئةهميةتى
ئيَمةو مةزموميةتى خةلَكى ئةو ناوضانة، ئةطةر
رِوقى ئيَوة ئيَمة كردمان ئةوا ئيَمة بةهةنطاو
ضوباين ئيشمان كردبا رِةنطة سةرِةراى هةموو ئةو
هةلَويَستة نةرينيةى ئةوىَ رِةنطة شتى زياترمان
كردووة ئةوة ئيَمة يانزة رِؤذة هاوارمانة غةدرمان
لىَ كراوةمن ضؤن بةرطريت لىَ بكةن لةهةلَويَستى تؤ
ئةطةر تؤ ذمارةكةم نةدةيىَ، باشة ليَرة قونسولية
كؤمسيؤن مةقةرى نية بةتةلةفؤن ذمارةى لىَ وةرئةطرم
باشة ئيَمة ليَرة وةزارةتى بازرطانيمان نية باشة
لةدائيرةى خؤراك كةس نية ئةوانةى وةكو من
رِووبةرِووى مةوقفةكى ئةوها بةرامبةر خةلَكى
بةريَزى وةكو ئيَوة ثرسيارى لىَ بكرىَ، من ضؤن
بزانم، بةداخةوة كة لة ثةرلةمان كة ئةو ثرسيارةم
كرد وةلآم درا طوتيان ضؤن ئةندام ثةلةمانةكى
كوردستان شكى لةوة هةبيت كة غةدر لةكوردستان كراوة.
ضؤن ئةبىَ ئةو نةزانيَت كة خةلَكى كوردستان زيادةى
هةبووة بؤ بزانم ئةطةر ذمارةم نةدةيىَ لةو دونياى
ئيَمةى تيَدا ئةذين ذمارة ئةخوات بتةويَت خةلَك
ثالَثشت بيَت لة
UN
و لةئةمريكا و ئةوهةتا ئةطةر نيازى سياسيشيان باش
نةبيت دةبيَت تؤخؤت ئامادةبكةى، من ئةثرسم فةرةج
حةيدةرى من ئامارةكانم ذمارةكانم داوة بةلايةنى
ثةيوةندار باشة كيَنة ئةم لايةنة ثةيوةندارة
مةعقولة كةسى ئيَمةى تيَدا نةبوو كةس بةئةركى خؤى
نةزانيت هاواريَك بكات لةبةغدا حكومةتى هةريَمى
كوردستان خؤتان ئامادة بكةن، خةلَكى خؤتان ئامادة
بكةن كة ذمارةى كورسيةكانى نةينةوا 66% زياد ئةبيت
ئيَوة هةمووى بةثيَنج سالَ 8لة% زياد ئةبيت ئةوةى
ئةمةوىَ ئةوةية كاتى ئةوةهاتووة ئيَمة بطةينة
قةناعةتيَك خيتابى حةماس هى شارو كؤكردنةوةى خةلَك
لة دةوروبةرى خيتابى سياسى ئةطةر باش بىَ ئةطةر
وةختى مابيت ئةوة ضةك نية مفاوةزات ئةوة ئةنجام
بةدةست ناهيَنيَت ئةطةر بتةويَت ئةوكةسانةى
كةبةئةنقةست نا حةقى دةربارةى تؤ بكةن تؤبتوانى
سةركةوتووبى تيَدا، با ئةمة دةست ثيَ كيَك بيَت
ئةمة عيبرةتيَك بيَت بؤ ئيَمة ثيَش ئيَستا بةضةند
مانطيَط هةلَبذاردنى ئةنجوومةنى ثاريَزطاكان بوو
بؤ ثيَش سىَ رِؤذ ضوار رِؤذ ئيَمة بزانين، دوانزة
هةزار دةنط لةخانةقين ئةسووتىَ بؤ ثيَش سىَ رِؤذ
ثيَش دووشةو بزانين سةدهةزار كةس لةشةنطارو
بةعشيقة ن ئةمة باشة نةمان ئةزانى بةلَىَ ضونكة
ثيَش ئةو هةلَبذاردنةكانى عيَراقيش هةمان بةزم بوو
طةيشتينة ئةمةش جاريَكى تر مةسئوليةتة طرانى
بكةويَتة سةر سةرى مةسعود بارزانى ئةو بلَيَت
ئةطةر كة ئةو هةلَويَستيَكى ضاوةرِوان كراو ئةو
وةكو سةرؤكى ئةم وولآتة وةكو نويَنةرى ئةم ناوضةية
ئةو خةلَكة بلَيَن يان ئةو سةدهةزار كةسةكةى
كةركووك بةشدار ئةبن يان ئيَمة بةشدارى ئينتيخاب
ئةكةين لةزةمانى بؤش، كة مةسةلةكان لاى ئةو شةخسى
بوو ئيمرِؤش ئةمريكا كة ئةم هةموو بةزمةى كردووة.
ئيَمة تةجروبةمان لةطةلَ ئةمريكى هةية لةطةلَ
هةموو بوار بةس لةتةجروبةى خؤيان تىَ ئةطةن ئةوان
لةدةستورى ئةوان ثيَش 250 سالَ نوسراوة
هةلَبذاردنةكان دةبىَ لةدووشةممةى يةكةمى مانطى
نؤظةمبةرى هةر ضوار سالَيَك ئةنجام بدريَن
بةمةرجيَك ئةو دووشةممةى يةكى مانط نةبيت ئةمة
نةسيَكة لةدةستور يان لاى ئةوان موناقةشة نية،
كؤمسيؤنى هةلَبذاردن ئامادةية ئامادةنية ئامار
هةية نية ئينشااللة كةس نةضيَتة هةلَبذاردن ئةو
رِؤذة موقةدةسة.
|