كؤرِى بةرِيَز/جةبار ياوةر بريكارى وةزارةتى ثيَشمةرطة

"دةستوورى ئيَراقى فيدرِالَ و هيَزة ضةكدارةكانى حكوومةتى فيدرِالَ و كوردستان"

                                                                                                                           7/10/2008

سةرةتاى دروستبوونى سوثاى ئيَراق

ثيَشمةرطة بةدريَذايى ميَذووى هيَزيَك بووة هةم بةرطرى لة كوردو كوردستان كردووةو هةم دذى رِذيَميَكى فاشست وةستاوةو هةم لايةنةكانى ئؤثؤزسيؤنى ئيَراقى ثاراستووة سةرةتا جةبار ياوةر باسى لة دامةزراندنى سوثاى ئيَراق كرد لة 6 ى كانوونى دووةمى سالَى1921 كة بةفةوجيَك دةستى ثيَكرد بؤ مليؤنيَك سةربازو قؤناغ بة قؤناغ لةزيادبوندا بووة طوتى: سوثاى ئيَراق دواى كؤتاى شةرِى جيهانى يةكةم كاتيَك ئيَراق كةوتة ذيَر دةسةلآتى ئينطليز بةثيَى ئةو بةشكردنةى لةدواى ثةيمانةكان هات، سةرةتاى دةسثيَكردنى دامةزراندنى سوثاى ئيَراق دةطةرِيَتةوة بؤ سالَى 1921 هةموو سالَيَك دةبيَت ئيَمةش بلَيَين جةذنة، ضونكة ئيَمة بةشيَكين لة دةولَةتى ئيَراقى فيدرِالَ، دواى دروستبوونى ئةو كيَشةية لةسةر مةسةلةى مووسلَ و لةوكاتةشةوة سةرةتاى دروستبوونى فةوجى ئيَراقى دروستبوو يةكةمين فةوجيش بةناوى ئيمام موساى كازم بووة.

ديارة ئةو كاتة فةوجةكة ثيَويستى بةهةنديَك ئةفسةرى يلةدارو شارةزا هةبوو كة لة سوثاى عوسمانيدا بوون كؤمةلَيَك كورديشى تيَدا بوو، ئةمةش بؤ ئةوة بوو هيَزيَكى ئاسمانى ئينطليز هةبوو ئةوكاتة هيَشتا هيَزى ئاسمانى ئيَراق دانةمةزرابوو ضونكة هيَزى ئاسمانى ئيَراقى يةكةمين يةكةى لةسالَى 1936 دةستى ثيَكرد ئةو فةوجة سةرةتاى دامةزراندنى بؤ ثاريَزطاريكردن بوو لة هيَزى ئاسمانى بةريتانى كة لة ئيَراق دابوو بووة يةكةمين هيَزى سةربازى ئيَراق ئةو هيَزة وردة وردة طةشةى كرد ثاش ئةوةى ئيَراق لةذيَر ئينتداب دةرضوو تا شؤرِشى 1958 هاتة سةر مةسةلةى كودةتا و تاطةشتة كودةتا خويَناويةكةى سالَى 1968 كة حزبى بةعس ناوى نا بة (كودةتان سثى) تا2003.

سوثايةكى نيشتمانى يان ميليشيا

جةبار ياوةر ئاماذةى بةوةدا سوثاى ئيَراق لةسةرةتاى دامةزراندنيةوة تا ئيَستا لايةنطرى كورد نةبووةو بةردةوام دذايةتى كردووة سوثاى ئيَراق لةيةكةمين رِؤذى دامةزراندنيةوة تا 2003 كة بةبرِياريَكى بريَمةر هةلَوةشيَنرايةوة، بةدريَذايى ئةو ميَذووى دذى كورد بووة، لة هيض قؤناغيَكى ميَذووى دةولَةتى ئيَراقدا لايةنطرى كورد نةبووة بةردةوام دذايةتى كوردى كردووة دةبينين لة حوكمى مةلةكى دذ بة شؤرششةكانى شيَخ مةحمود بوو لة سالآنى سييةوة دةستى كرد بة دذايةتى شؤرِشى بارزان لة سالَةكانى ضلةوة ديسان دةستى كرد بة دذايةتى شؤرِشى بارزان لة سالَةكانى (1961)ة وة كةوتة دذايةتى شؤرِشى ئةيلوول دواى ئةوة لة دواى سالَى (1975)ةوة بةهةمان شيَوةو بةدرِندانةترين شيَوة كةوتة دذايةتى هةردوو شؤرِشى نويَى طولآن و تا رِاثةرِِين.

سوثاى ئيَراقى و دذايةتى بزووتنةوةى سياسي

جةبار ياوةر ئاماذةى بةوةدا سوثاى ئيَراق جطة لةوةى دذى كورد بووة دذى هةموو هيَزةكانى ئؤثؤزسيؤنى ئيَراقيش بووة نةيتوانيوة تةنانةت سوثايةكى نيشتمانى عةرةبيش بيَت و بةم سوثاية ثةلامارى ضةندين دةولَةتى عةرةبى دراوة جطة لةوة ئةم سوثاية لةطةلَ ميللةتةكةى خؤى دذ بووة نةك هةر لةطةلَ ئيَمة، لةطةلَ حزبة سياسيية ئيَراقييةكاندا ئةو سوثاية لةرِووى سياسييةوة لةوةتةى دةولَةتى ئيَراق دامةزراوة ئامرازى رذيَم بووة دذى بزووتنةوةى سياسى لةولآتى خؤى دذ بةحزبى شيوعى بووة دذ بة توركمان بووة ئامرازى رذيَمى بووة دذ بة تايةفةكانى ئيَراقى بووة بةشداريكردووة لةململانىَ، ضونكة لةسةردةمى رشذيَمى بةعس دا ئةو سوثاية سوثايةكى دةسةلآتدارى حكوم بوو،سوننة مةزهةب بوو، زياتر دذى شيعة ئةوكارة ساتانة بةسةر شيعة دةهيَنا بةتايبةتى لةكاتى راثةرِينى 1991 ثيَشتريش دةستى لة لةناوبردنى شيعة هةبووة.

بة كورتى دةلَيَم لةرِووى نةتةوةييةوة سوثايةك بووة دذ بة كورد لةرِووى سياسيشةوة ديسان ئامرازيَك بووة دذ بة هةموو هيَزةكانى سياسييةكانى ئيَراق و لةهيض كام لة قؤناغةكانى ميَذووى خؤيدا سوثايةكى نيشتمانى نةبووة هةتا بؤ عةرةبيش هةرطيز سوثايةك نةبووة كة بلَيَتسوثايةكى نيشتمانى عةرةبيم بةلَطةش بؤ ئةوة هةرةشةيةك بووة بؤ ولآتانى عةرةبى هةرةشةى ثيَكرد لة سوريا هةرِةشةى ثيَكرد لة سعودية ثةلامارة كويَتى ثيَدا،هةرضةندة لةسالَةكانى 1948 لة سةرةتاى دروستبوونى دةولَةتى ئيسرائيل بةشدايكردووة لة دذايةتيكردنى ئيسرائيل هةتا ئةو كاتةش ناتوانين ئةو بةشداريكردنة بةشداريكردنيَكى نةتةوةى وةسف بكةين بيَطومان لة دنياى نويَدا هةميشة سوثا سوثايةكى نيشتمانى دةبيَت كةدوور لة سياسةت و حزبةكان دةبيَت ئةوانةى ململانىَ لةسةر دةسةلآت دةكةن لةدةستوورى ئيَراقيشدا ئةو سوثاية وا وةسفكراوة كة سوثايةك بيَت دوور لة سياسةت و نيشتمانى بيَت بةشدارى ململانيَى سياسى ناكةن و ئةركيشيان ثاريَزطاريكردنة لة هةموو دةولَةتى، ئيَستا بةثيَضةوانةى دةستوور وةك ئامرازيَكى سياسى بةكارديَت لةو هةرِةشانةى لةم دواييةى لةناوضةى خانةقين كرا سوثا بةكارهيَنرا وةكو ئامرازيَكى سياسى بؤ ضارةسةرى كيَشةيةك كة دةستوور دةبيَت ضارةسةرى بكات.

ريَذةيى وردو لة زيادبوونى سوثا

بةم شيَوةية باسى زيادبوونى ئيَراق دةكات سوثاى ئيَراق لةسالَى 1982 ذمارةى طةيشتة 000 300 هةزار سةرباز لةسالَى 1958-1986 طةيشتة نزيكةى نيومليؤن سةرباز لةسالَى 1990 طةيشتة مليؤنيَك كة لة 54 فرقةى سةربازى 12 فرقةى ثاسةوانى كؤمار جطة لةوانى ديكة ثيَكهاتبوو.

هيَزى ثيَشمةرطةو سوثاى ئيَراقى فيدرِالَ

بةراورديَكى لةنيَوان هيَزى ثيَشمةرطةو سوثاى ئيَراق و هيَزى ثيَشمةرطةى بةهيَزيَكى وةسفكرد كة هةم بةرطرى لة كوردو كوردستان كردووةو هةميشة دذى رِذيَميَكى فاشى وةستاوةو لايةنة ئؤثؤزسيؤنةكان ئيَراقيشى ثاراستووة دريَذايى قؤناغةكان لةهةر قؤناغيَكيشدا بةجؤريَكى جيا كرد ئةو دةلَيَت: هيَزى ثيَشمةرطة هةميشة وةك هيَزيَكى نيزامىبووة لة ئيَراقدا لةناو هةموو ئةو بزووتنةوانةى لة ئيَراق دا بوون رِؤلَيَكى نيشتمانى طيَرِاوة هةم بةرطرى لةكوردو كوردستان كردووة هةم دذايةتى رذيَميَكى فاشيستى كردووة هةر لة سةرةتاى شؤرِشةوة كوردستان بووة لانةى هةموو حزبةكان هةموويان لةشاخ بوون لةطةلَ هيَزى ثيَشمةرطة لة دواى راثةرِينى سالَى 1991 كة ناوضةيةكى ئازاد وةك هةريَمى كوردستان هةبوو، ئةو كاتةش ديسان هيَزى ثيَشمةرطة ناوضةيةكى دابينكردووة بؤ ئؤثؤزسيؤنى ئيَراقى ئةو ئؤثؤزسيؤنةى ئيَستا لة خكومدان، جا ئةطةر سةير بكةين بةراورديَك بكةين لةنيَوان سوثاى ئيَراقى و هيَزى ثيَشمةرطة رِؤلَى هةردووكيان ض جياوازيةك دةبينين كةسيَكى ئةكاديمى دةتوانيَت بةميَذوودا برِوات لةوة دةطات سوثاى ئيَراق هةموو سيفاتةكانى ميليشياى هةبووة بةلآم هيَزى ثيَشمةرطةى كوردستان هةموو سيفاتةكانى نيشتمانى و نةتةوةيى بووة بةرطرى لةراستى كردووة، بؤية كةس ناتوانيَت ثروثاطةندةى جؤراوجؤر بكات و هيَزى ثيَشمةرطة بةميليشيا وةسف بكات.

ثيَشيَلكارى دةستوور

جةبار ياوةر باسى ثيَشيَلكارييةكانى دةستوور كرد لة و ئاماذةى بةماددةى 61 ى بةشى ثيَنج و برطةى (ج) كرد كة باسى لة دامةزراندنى سةركردةكانى سوثا دةكات بةم شيَوةية شيكردةوة: ماددةى 61 دةستوور برطةى ثيَنجةم –(ج) باسى هيَزة ضةكدارةكانى دةكات يةكيَك لةو خةرقانةى دةستوور ئةمةية دةلَيَت سةرؤكى فيرقة هةموويان دامةزرندنيان دةبيَت بة تةرشيح لة ئةنجوومةنى وةزيران و ثةسةندكردنيان لةلايةن ثةرلةمانةوة بيَت، ضونكة ئةمانة ثلةى بةرزن و زؤرترسناكن رةئيسى ئةركان دةتوانيَت كودةتا بكات، بةلآم ئيَستا ترسيَك هةية كة عادل عةبدولمةهدة باسى دةكات و بةيةكيَك لة مةترسيةكانى قؤناغى ئايندة دادةنيَت دةبينين ئيَستا ضةندةها سةرؤك فيرقة دادةمةزريَت بةبىَ ثرسى ئةنجوومةنى وةزيران و طةرِانةوة دروستكردنى ئةو فرقة نويَية لة كةركووك دادةمةزرىَ لة كةركووك ئةفسةرى ثلةدارى كوردى تيَدا بوو خزمةتى ضواريان كرد بة دووفرقة نارديانة تكريت بة قائدو هةموو شتةوة يةكيَك لة سةرؤك فرقةكان كةخؤى فةرماندارى ليوا بووة لة زمانى بةعس هةتا ئةو رؤذةى حكوومةتى ئيَراق كةوت فةرماندارى ليواى 5 بووة لةسةيتةرةكةى كةركووك ئةويان هيَنايةوة بةناوى ليوا روكن عةبدولئةمير بةبىَ طةرِانةوة بؤ ثةرلةمان بةبرِياريَك كرا بة سرؤك فرقة ناردية كةركووك و ذمارةيةك شيعةش لةطةلَ طواستةوة لة ناوضةكانى باشوورةوة بؤ كةركووك، ئةمانة هةموو بةلَطةى ترسناكن بؤ ئايندة كة دةبيَت كاربكريَت بؤ ئةوةى مةترسيانة نةميَنن ئةو هاوارو هؤسةيةى كة دةبيَت طةورة دةكريَت وةك كيَشةى خانةقين كة دروستكرا بؤ داثؤشينى ئةم ثيَشيَلكاريية دةستوورية طةورانةى كة دةكريَن بةرامبةر بةكورد هةرضةندة بةحيكمةتةوة توانرا لة هةريَمى كوردستانةوة ضارةسةربكرىَ و نةطاتة حالَةتى شةرِ زؤرجار ئةوان ئةوتؤمةتة دةخةنة ثالَ كورد طواية هةريَمى كوردستان و هاوثةيمانى خةرقى دةستوور ثيَشيَل دةكةن دةلَيَن ئةوان هيَزيان هيَناوةتة دةرةوةى هةريَمى كوردستان واتة بؤ ناوضةى هةريَمى ئيَراقى بيَتة ئةو ناوضانة هةنديَك بةند لة دةستوور نةك هةر ثيَشيَلكراون، بةلَكو هةرجيَبةجىَ نةكراون ئةوانةى ثةيوةنديان بة ئيَمةوة هةية لةدوو ماددةى سةرةكى يةكيَكيان ماددةى 119 ة يةكيَكيان ماددةى 121ة دةستوورى ئيَراق ماددةى 117 زؤربةروونى برِياردةدات ئةم دةستوورة هةموو دةسةلآتيَك لةهةريَمى كوردستان بةدةسةلآتيَكى دةستوورى ناو ببات وةك دةسةلآت ياسا دانان و جيَبةجيَكردنى ئيجرائى بةهةموو هيَزةكانيش كة لة هةريَمى كوردستان دا هةية هيض كةسيَك لة ئيَراق ناتوانيَت بةتالَى ئةو ماددة دةستوورية بكات هةنديَك لةوانةى خؤيان لة ثةرلةمان هةنديَك جار هاوار دةكةن و دةلَيَن هيَزى ثيَشمةرطة ميليشياية لةماددةى 121 ديسان دلَنيايى لةوة دةكاتةوة كة هةرضى دةسةلآتيَك هةية لة هةريَمى كوردستان دةستوورية هةتا ئةطةر ياسايةك هةبوو لةمةركةز و دذ بوو لةطةلَ هةر ياساسةك كة لةهةريَم هةية مافى هةية داواى طؤرِينى ئةو ياسايى بكات مافيَكى ديكةى ئةوةية لةهةموو داهاتيَكى ئيَراق بةشدارةو مافى هةية ئةمة جطة لةوةى ئةم داهاتةى لةئيَراق هةية تا ئيَستا كةس نازانيَت نةوت بةضةند دةفرؤشريَت ميزانيية ضةندة ضؤن 70 مليارة 80مليارة يان زياترة، بةلآم داوا لة ئيَمة دةكات كة هةرضى داهاتة بدريَتةوة.

مةبةست و نووسراو ثيَشيَلكردن

نيازى حكوومةتى فيدرِالَ هةميشة دان نةنان بووة بةهةريَمى كوردستان و خؤشاردنةوة لة ماف و دةستكةوتةكانى باس لةوةرطرتنى مةلةفى ئةمنى ئيَراقى كردو ريَكةوتنى ئةو مةلةفة بة بةلَطةنامةيةك ئةو طوتى: دواى ئةوةى هيَزةكانى فرةنةتةوة داوايان ليَكردين ئيَمة مةلةفى ئةمنى وةربطرين و ئةمةريكا ئةو كاتة لة قةيراندا بوو ئيَراق هةم بارودؤخى ئةمنى زؤرخراب بوو دووثاريَزطا لة ئيَراق مةلةفى ئةمنيان وةرطرتبوو داوايان لةجةنابى سةرؤك كرد ئيَمة مةلةفى ئةمنى وةربطرين لةوةزارةتى بةرطرى نويَنةريَك هاتبوو لة وةزارةتى ئاسايش و راويَذكارى ئاسايش هاتبوون ئةوانةى ثيَشنيارى ئةويانكرد دةبيَت ثاريَزطا ثاريَزطا لةهةريَمى كوردستان مةلةفى ئةمىن بدةنة ثاريَزطا ئيَمة زؤر بةتوندى دذى ئةو هةلَويَستة وةستاين و تيَطةيشتين ئيَراقييةكان نييةتيان ضيية لةوة كة ئةويش دانثيَدانةنانى هةريَمة دةيانويست تةنها خؤيان و ثاريَزطارةكان مةلةفى ئةمىن وةربطريَت، دواى خؤمان كؤبوونةوةيةكمان كرد كة بة بةلَطةيةكى ليَك تيَطةيشتن ئةو مةلةفة وةردةطرين وةك دةسةلآتى هةريَم جةنابى سةرؤكى هةريَم وةريدةطريَت ودةيداتة سةرؤكى ئةنجوومةن و دواتر دةدريَتة ثاريَزطاكان ئيَراق خؤى ديكؤميَنتيَكى لةم جؤرةى لةطةلَ هيَزة فرة رِةطةزةكان هةية ئيَمةش ويستمان بةمجؤرة بنووسريَت بة ئينطليزى و كوردى و عةرةبى و جةنابى سةرؤكى هةريَم وئيَمة بؤ ئةم فايلة ئةمنيية هةشت مانط خةريكى بووين نزيكةى 36 كةس لةبةغدا و لة هةوليَرو لةنزيكةى 30 كؤبونةوةى كة هةنديَكيان لةبارةطاى نورى ماليكى بووة ئينجا ئةو مةلةفة ئةمنيةة دابنريَت، كة تيايدا هةموو ئيعترافيَك بةهيَزةكانى هةريَم كراوة هةمووى ئيمزاكراوة لةلايةن ئةوليذنةية كونويَنةرى سةفارةتى ئةمةريكى تيَدابووة هيَزى فرةرةطةزى تيَدا بووة حكوومةتى ئيَراقى تيَدا بووة بؤتة مةلةفيَكى دةولى، بةلآم ئةوان باسى ناكةن 13 ريَكةوتنةو هةموو ريَكةوتنيَكيش ئيمزاى زياتر لة 21 كةس تيَداية ريَكةوتنيش لةسةر هةمووشت كراوة ريَذةى ثيَشمةرطة قيادةى ثيَشمةرطة بودجةى ثيَشمةرطةميزانيةى شةهيدانى ثيَشمةرطة كةم ئةندامى ثيَشمةرطةضةكى ثيَشمةرطةلةدوو بودجةى ئيَراقيش دياريكراوة وةك قانوون  يةك بةندى ئةمانة هةتا ئيَستا جيَبةجىَ نةكراوة، ئةمةش ئةسلَى كيَشةىئيَمةية لةطةلَ بةغدا كة بةتةنها كيَشةى ثيَشمةرطةية جطة لةلايةنةكانى ديكة من ثيَم واية ئيَستا ثيَشمةرطة لةضاومووضة خؤرةكانى ديكة كة لةهةريَمى كوردستانن مةغدورترين ضينن تا ئيَستا تيَكرِاى مووضةيان 200-250 هةزار دينارة كة ئةرك سةرشانى ثيَشمةرطة ئةركيَكى قورس و طرنطة و بةخويَنى ئةوان ئةم رؤذة هاتؤتة دى، راستة ئامرازى سياسى طرنطة بةلآم بىَ بوونى ثيَشمةرطة ململانىَ لةطةلَ دةسةلآتى بةغداد زةحمةتة بىَ بوونى ثيَشمةرطة جيَطيركردنى داواكانى ئيَمةو جيَطيركردنى لةدةستووردا زةحمةتة ضونكة عةقلَيةتى هيَز لةئيَراق ماوة هيَشتا كةتةرى كودةتا و كؤنترؤلَى عةسكةر ماوة لة ئيَراق.