|
ثيلانيَك دذى كورد 
لةرِووى ليَكدانةوةى هةنديَك لةلايةنة ئيَراقييةكانى
وةك سووننة شيعة باسى لةو بابةتة كرد، 22ى تةممووزى بةثيلانيَك وةسفكرد من
ثيَمواية ئةوةى رِووى دا لة 22ى تةممووز ثيلانيَك بوو ثيلانةكة مادام لةناوخؤ
هةولَى بؤ دراو لايةنى دةرةكيش رِؤلَى تيَداهةبوو وةك سووريا و توركياو سةفيرى
ئيَرانى بة تةلةفؤن ثيرؤزبايى لة حزبى ئيسلامى كرد بؤ سةركةوتنى بؤضوونةكةيان
لةدةرضوونى ماددةى 24 لةياساى هةلَبذاردن ئةمةش لةخؤيدا ثيلانيَكة لةخودى
ئيَراق طةورةترة.
خويَندنةوةى عةقلَيةتةكان
كةركووك زمانى طفتوطؤو ضةك و ياساى بينى، ثيَويستة
ئيَمةى كورد هةولَ بدةين لة زمانى ياسادا بيهيَلَينةوة ثيَى واية هةتا ئيَمة
عةقلَيةتى ئةوان نةخويَنينةوة شارةزايى دةربارةى نيازى ئةوان ثةيدا ناكةين و
بؤضوونيان نازانين طرنطة ئيَمة شارةزاييةكمان لةسةر ئةوانة هةبيَت تابتوانين
عةقلَيةتى ئةوان بخويَنينةوةو بؤضوونةكانيشيان بزانين ئةوكات ئيَمة دةتوانين
بلَيَين ضؤن بضينة ناوثرؤسةى سياسى يان ضؤن ضووين، كارة ئيجابييةكانمان
كامانةن و هةلَةكانيشمان كامانةن. ئيَراق بةشيَكى زؤرى لةشيعة ثيَكهاتووة
مالَى شيعة لةثاش ثرِؤسةى ئازادى ثيَكهات بةلآم بةردةوام نةبوونى هةنديَكى بةرذةوةندى
سياسى و حزبى ئةو طروثانةن كةمالَى شيعةيان ثيَكهيَنابوو لة ئةنجوومةنى
ئيسلامى و حزبى دةعوةو حزبى فةزيلةو تةيارى سةدرو كةسايةتى كة لةويَدا هةن و
كاريطةرى حةوزةى ناوخؤى ئيَراق و كاريطةرى حةوزةى دةرةوةى ئيَراقيش لةمالَى
شيعة زؤرى ثيَوة دياربوو شيعة تاسالَةكانى 1960زؤر باوةرِيان بةبةشداريكردن لة
حوكمى ئيَراق نةبوو سالَى 1961 يةكةمين ريَكخستنى شيعة ثاش ئةوةى موحسين حةكيم
ئةطةر حزبايةتى و سياسةت ئيدارةى ولآت و ضاككردنى بارى خةلَك بيَت بؤ
ثيَشكةوتنى بيَت ئيَمة هةموومان سياسين و حزب دروست دةكةين تا ئةوكات بةرضاوروِونيان
لةضؤنيَتى بةرِيَوةبردنى ولآت نةبوو، هةر بؤيةش لةسةرةتاى دروستبوونى
ئيَراقةوة زؤريان هةولَيان دا لةطةلَ ثيَكهيَنانى ئيَراق هاوبةش نةبن، هةر
ليَرةشدا بوو ثيَكهاتةيةكى بضوكتر لةوان توانى دةسةلآتى ئيَراق بةدةستةوة
بطريَت لةنائامادةيى ئةوان ئةوانى دى توانيان ئةو كارة بكةن، بةلآم شيعة بةو
هةموو بؤضوونة جياوازانةى هةيانة لةرِووى سياسى لةناو مةزهةبيشدا كؤمةلَيَك
كيَشةى دياريكراويان هةية ئةوانةى مةركةزى برِيار لة نةجةف دةزانن ئةمانة
كيَشةيةكة هةميشة لةناو شيعةدا هةبووة و بةئاسانيش ضارةسةرناكريَت. ئيَمةى
كورد لةطةلَ ئةم ثيَكهاتةية هاوثةيمانيَتييةكمان كرد كاتيَك ئةم
هاوثةيمانيَتييةمان كرد ئيئتلافى شيعى 130 ئةندامى هةبوو بةلآم عةقلَيةتيَك
لةئيَراق دا هةية عةقلَيةتى تايفى بةتةنيا و حزبيَك بةتةنيا و تاك بةتةنيا
وايكرد كؤمةلَيَك لةناو ئيئتيلاف ليَى جياببنةوة. ئايا ئيَمة ليَى بةرثرسيارين
وةك هاوثةيمانى لةجيابوونةوةى ئةو حزب و لايةن و كةسايةتيانةى كة ئةو كاتة
لةناو ئيئتيلاف 130 كةس بوون ئيَستا 63 يان جيابؤتةوة لة ئاكامى مانةوةى ئيَمة
و ثابةندبوونمان بةو ريَككةوتنةى كة لةطةلَ ئةوان هةمانبووة، ئةو خةلَكةى
لةوان جيابؤتةوة كينةيةكى بةرامبةر ئيَمةش هةلَطرتووة، ضونكة ئيَمة بة
ثاريَزةرى دةسةلآتى ئةوان دةزانيَت و تاكرِةوى سةركردايةتى نةكردنى بةكؤمةلَ
ثةراويَزكردن هةموو ئةوانة لةناو تاكةكانى دةسةلآتى ئيَراقيدا هةبووة بؤيةش
بةرذةوةندى كؤمةلَيَك خةلَك نةثاريَزراوةو ئةوان بوون بة دذى ئةوانيش ضوونة
ثالَ ئةو دةنطة نةشازانةى كة كاتى خؤى هةر لةسةرةتاوة دذى بةرذةوةندييةكانى
كورد بوون و بةئاشكراش لةدانيشتنةكانى بةغداو بةئيَمةيان طوت ضؤن ثيَيان
بلَيَين ئيَمة رازى نين و بةو هةلَويَستةى هةتانة بؤ ثاراستنى ئةو دةسةلآتةى
ئيَستا ماليكى هةيةتى ئةمة لةلايةنى شيعةوة بة ئيَمة طوتراوة دةمانويست ثيَتان
بلَيَن لايةنى شيعة ئةو هيَزةى جارانى نةماوة وةكو يةكطرتوويى وةك زؤرى ماوة،
لايةنى سوننة لةكيَشةيةكى طةورةية نةيتوانيوة خؤى لىَ رزطار بكات خؤى بةرِةوا
دةزانيَت بؤ دةسةلآتى ئيَراقى و بةرِيَوةبردنى ئيَراق ئةوةشى بة مةسةلةيةكى
ميَذوويى داناوة لةوةى كة لة سةردةمى عوسمانييةكان هةر ئةوان بالآ دةست بوون
دواى ئةوةى دةولَةتى نةخؤشى عوسمانى نةماو دةولَةتى ئيَراقى ثيَكهات ديسان ئةوان بالآدةست بوون، ئيَستا
ثيَيان قبوولَ ناكريَت خةلَكى ديكة هاوبةشيان بيَت نةك بالآ دةستيان بيَت
ئيَستا كيَشةيان لةوة داية كة دةسةلآتيان دؤرِاندووة لةلايةك بؤ ئةوان ئةوة
ناخؤشةو لةلايةكى ديكة ئةوةية كة شيعة دةسةلآتى وةرطرتووة، عةرةبى سوننة ئةوةى
ريَكخراوة حزبى ئيسلامية كة كاريطةرى ناوخؤى ئيَراقى زؤر لةسةرةو كاريطةرى
دةرةكيشى زؤر لةسةرة، بةشيَكة لة ئيخوانى موسلمين كةواتة كاريطةرى ئةوان ديارة
بؤ ضوونى ئيخوان موسلمينييش بؤ بنيادنانةوةى ئيَراق بةشيَوازيَكى نوىَ ديارة
ضؤنةو بةرامبةر مافةكانى طةلى كوردستانيش ديارة لةبةر ئةوة لةوانةية
ضاوةرِوانى شتى باشى ليَنةكريَت، حزبى ئيسلامى كاريطةرى عةرةبستانى سعوودى زؤر
لةسةرة كاريطةرى ثارتى دادو طةشةثيَدانى توركياى زؤر لةسةرة كاريطةرى
ثاشماوةكانى خزبى بةعسى زؤر لةسةرة كاريطةرى سةلةفيةكانى زؤر لةسةرة هةموو ئةوانة
بؤ بنيادنانةوةى ئيَراق بةو جؤرة دةمانةوىَ بةشيَوازيَكى ديموكراتيانةى دذى
ئةوةن، ئةوان دةيانةويَت دةسةلآت بؤ عةرةبى سووننة بطةرِيَتةوة كةواتة كيَشة
لةوة داية شيعة ئةو هيَزةى كة لةسةرةتاى رووخاتى رذيَمى ثيَشوو هةيبوو
بةيةكطرتوويى و يةك طوتارى سياسى نةيماوة ليَرةدا دةبيَت رِاشكاوانةش شتيَك
بلَيَين بؤ شيعة واى ليَهات؟ من ثيَمواية ئةمةريكا دةيةويَت شيعة بةو
يةكطرتوويية نةبيَت ئيَرانيش دةيةويَت لةبةرامبةر خؤيدا بةو جؤرة يةكطرتوويية
نةبن، بةلآم ئيَران بةدوو شيَواز مامةلَة لةطةلَ شيعة دةكات دةيةويَت شيعة
يةكطرتوو يةك طوتاربن بؤ بةدةستةوة طرتنى دةسةلآتى ئيَراقى بةرامبةر بة
ثيَكهاتةكانى ديكة،بةلآم بةرامبةر بةخؤى دةيةويَت هةريةكة بةجيا ثةيوةندى
لةطةلَدا هةبيَت، ئةمة وا دةكات ئاراستةى جياو بؤضوونى جياو طوتارى جيايان
هةبيَت بةرامبةر بةو كيَشانةى كة لةئيَراقدا هةن ئةمةريكاش نايةويَت زؤرينةيةك
كة ليَى دةترسيَت يةكطرتووبيَت بةتايبةتى ئةو كيَشةيةى كة ئةو هةيةتى لةطةلَ
ئيَران و شيعة بةو ثةيوةندييةى لةطةلَ ئيَران هةيةتى بةيةكطرتوويى بميَنيَتةوة
هةرِةشةيةك لةسةر مالَى شيعة هةية كة هاوثةيمانى ئيَمةن و ئةمةش طرفتى بؤ
ئيَمة دروستكردووة لةثرؤسة سياسيةكةدا كة ئيَمة زؤرجار ناتوانين يان
هاوكارييةكى ئةوان بكةين ئةوانيش هةنديَك جار بةشيَكيان دةبنة لايةنطرى
خةلَكانى دذ بةئيَمة، ئةم هةلَةيةش لةسةرةتاي دروستبوونى ئةنجوومةنى حوكمةوة
هات ئةو كاتةى ثيَشنياركرا حكوومةتيَك دروست بكريَت، بةلآم ئةمةريكا هةموو
لايةنة سياسييةكانى وةلانابوو دةيويست بةديليان بؤ دروست بكات ئيَستاش
ئةمةريكا بةدواى بةديلدا دةطةرِيَت بؤ حزبة سياسييةكان. هةلَةكةش لةوةدابوو ناوةرِاستى
ئيَراق و باشوورى ئيَراقى كةوتة دةست بالَى ئايينى و هيَزيَك بؤ عةلمانيةكان
نةمايةوة بالَى ئايينيش بةشيعةو سوننةوة لةناو ئيَراقدا نةبووة مةركةزى
برِيار، ئةمة كيَشةيةكى طةورةى بؤ ثرؤسةى سياسي لةئيَراق دروستكردبوو.
عةقلَيةتيَك لةئيَراقدا ماوةكة هى ئيَستا نيية، بةثيَى ئةم عةقلَيةتةش رِةنطة
كيَشةى زياتر بؤ ئيَمة دروست بيَت و ئةمة دوا كيَشةمان نابيَت، بةلآم ئةوةى
طرنطة يةكيَتى ريزةكانى ناو مالَى خؤمانة ثيَكةوة ذيانى نةتةوةكانة كوردستانةو
برِوا بوونة بةوةى كة دةتوانين ثيَكةوة بةبىَ ثةراويَزكردنى هيض لايةك ض سياسى
ض دينى ثيَكةوة بتوانين لةطةلَ ئةم ثرؤسة سياسيية بةرةو ثيَش بضين ثرؤسةكة
بةرةو ئاراستةيةك بةرين كةلة قازانجى زمانى طفتوطؤدا بيَت كيَشةى كةركووك
زمانى ضةكى دى زمانى طفتوطؤى دى و ئيَستا زمانى ياساو دةستووريش دةبينيَت
ئيَمةى كورد دةبيَـت هةولَ بدةين لةزمانى طفتوطؤو ياسادا بيهيَلَينةوة
نةهيَلَين زمانى ضةك بةكاربيَت، باوةرِمان بةوة هةية كة تواناى كوردو
سةركردايةتى سياسى كورد بةردةوامى ديالؤط بكات و هةولَ بدات بةشيَوازيَك كة
لةضوارضيَوةى دةستووردا كة 80%ى ئيَراقيان دةنطيان بؤداوة ضارةسةرى بكات و
ثيَمان واية ئةوة ضارةسةرى بنةرِةتيية بؤ ئةوةى كيَشةى ئيَراق بنبرِببيَت،
كةركووك دةبيَت ضارةسةر بكريَت كيَشةيةكى هةيةو ياسايةكى بؤدانراوة دةبيَت
ضارةى بكات و ئةطةر بيَت و هةموومان ئةوانةى بةشدارن لةم ثرؤسةيدا دةبيَت
باوةرِمان بة دةستوور وياسا هةبيَت ئةم كيَشةية ئةوةندة ناكيَشيَت، بةلآم
زؤرجار دةلَيَين كةركووك جطة لةناوخؤى ئيَراق هةنديَك رةهةندى ديكة هةية،
راستةخودى ئيَراقيان وادةكةن ئةو رةهةندانة ثةيدا ببىَ ئةطةر بةرةى توركمانى
ثةنا نةبات بؤ هةنديَ شويَنى ديكةو حزبى ئيسلامى ئةوةندة ثةنا نةبات بؤ هةندىَ
شويَن هةندىَ لايةنى شيعيش ثةنا نةبةنة بةر شويَنى دى ئةو دةستانةى دةرةكى
ئةوةندة نايةنة ناو ثرؤسة سياسيةكةوة كة دةستيان هةبيَت لةضؤنيةتى
ضارةسةركردنى كيَشةيةكى ناوخؤى وةك كةركووك.
|