"ضةمكى نةتةوةو دروست كردنى
هزرى نةتةوةيى كوردى"

كؤرِى بةرِيَز/د. كرمانج طوندى
18.08.2008

      حةز دةكةم دايةلؤط هةبيتن بؤ ئةوةى لةرِووى ئيحساسات كاردانةوة دروست بكةين وةكو جارةكةى دى ئةطةر لةوانةية هةنديَكتان لةبيرتان بيَت كة ليَرة بابةتى كةركووك لةطةلَ كاك جةبار قادر هةنديَك شتمان وروذاند بةتايبةتيش ئةوة بوو لايةنى تةحليلاتى خؤى لةمةرِ ثرؤسيَسى طيَرِانةوةى كةركووك عةرز كرد ديار بوو هةروةهاش دةركةوت وةكو لةثانالةكة بةحس كران، بةلآم دؤستانيَك زؤر عادز بوون شتايةكيان طوت لةرِووى ئيَمةش نةدةبواية بطوترىَ لةثش سةرى ئيَمةش شتايةكيان طوتوبوو كة ثيَويستنةبوو لةبةر هةندىَ حةز دةكةم ئةو شتة بثاريَزيَتن دايةلؤط هةبيتن بؤ ئةوةى لةيةكترى بطةين تةنيا لةرِيَطاى يةكترى طةيشتن ئيَمة دةتوانين هةلَةكانى يةكترى رِاست بكةينةوة، نةك هةر ئةوةش بةلَكو تةاوكةرى يةكتريش بين بابةتى ئةمرِؤ ضةمكى نةتةوةيى دروست كردنى هزرى نةتةوةيية ضةمكى نةتةوة مةفهومى نةتةوة حةز دةكةم بةوة دةست ثىَ بكةم داخوا نةتةوة ضى ية تايبةتمةندييةكانى ثيَكهاتةى نةتةوةو ضةمكى ئةو تيَرمة سياسى جوطرافيا بريتى ية لة ئةو تايبةتمةندييةتانةى كةنةتةوة دروست دةكةن وةكو ميللةتيَكى باستان ميللةتيَكى عةريب كة بةثيَوةرى جوطرافيايى لةسةر ئاستى جيهان يدا خاكيَكى تايبةت بةخؤى هةبيَتن لةبوارى جوطرافياوة وة لة ئةتلةسى دويَتىَ دا ئةو خاكة بة هى ئةو ميللةتة ناسرابيَت وة لة ئةتلةسى دنيَدا ئةو خاكة بةهى ئةو ميللةتة ناسرابيَت وةك تةماشاى ئيَستا ئةتلةسى جيهانى دةكةين كوردستان نةخشة جوطرافيايةكةى نيشاندةدا يةك ثارضةية وة دةشلَيَتن كةخاكى خةلَكى كوردستانىَ ية لةتةنيشت ئةو خاكة ئةذدادية دارايى ضةند طةليَكة، كةثيَك هاتةى ئةو طةلآنة ئةو نةتةوة ئةو طةلآنة نةتةوة دروست دةكةن. بؤ نموونة طةلآنى لورِوو زارا دووطةلن لةثيَكهاتةى طةلآنى ديكةى نةتةوةيى كورد ئةو طةلانة زمانيَكى نيَوخؤى مشتةرةك دابوو نةريتيَكى ويَك ضوو ميَذووى نيَوخؤى ئارمانجى نيَوخؤى هةمان ئةدةبى مشتةرةكيان هةية وةهةروةها فةرهةنطى كؤمةلآيةتى فةرهةنكى ميللى نيَوخؤييان هةية تةواوى ئةوانة خؤيةتى يةك ميللةتى لةبؤ ئةو ميللةتة دروست دةكةن و لةقالَبى نةتةوةدا دةيناسيَنن. بةلآم بةتةنىَ ئةو تايبةتمةنديَتيانةى باسيان ليَوة كرا بؤ ميللةتيَك نابنة هؤيةتى نةتةوة، ئةطةر ئةو ميللةتانةى لةتةنيشت ئةو تايبةتمةنديَتيانةى باسى ليَوة كرا بؤ ميللةتيَك نابنة هؤيةكى نةتةوة ئةطةر ئةو ميللةتة لةتةنيشت ئةوتايبةتمةنديَتيان باس كرا ئالآى سةربةخؤى كيانى سياسى ئابوورى نةبيتن وةك دةبينين ئيَمةى خةلَكى كوردستان كورد تةواوى ئةو تايبةتمةنديَتيانةمان هةية بةلآم ئالآى سةر بةخؤى كيانى ئابووريمان نية لةبةر هةنديَش هةتا ئيَستا لةسةر ئاستى جيهانى بةمةفهومى تيَرمى سياسى نوىَ ئيَمة وةكو نةتةوة حيسابمان لةبؤ ناكرىَ. لةبةر هةندىَ وةكو عةرزم كردن دةنا بةو ميَذووة سياسية ميللةتى كورى ثتر لةضل مليؤنى هيَشتا لةدونياى مؤديَرن حيسابى نةتةوةيى لةبؤ ناكرتيَن. كةضى لةناو دةسةلآتة سىَ شارييةكةى كوردستانى بن دةستى عيَراقى سىَ شاربن هةتا ئيَستاكةش لةسةر عيراق وةكو ثيَويستة دانمان ثىَ دانةنراية كؤمةلَيَك نةتةوةمان زةق كردؤتةوة. جودا لةنةتةوةى كورد نةتةوةيى توركمان هةية نةتةوةى كلدان هةية نةتةوةيى ئاشوور هةية نةتةوةيى عةرةب هةية نةتةوةيى ئةرمةن هةية. ليَرة ثرسياريَك ديَتة ثيَش ئايا دةكرىَ لةنيَو هةرولآتيَك ثتر لةيةك نةتةوة هةبيَتن لةوةلآمدا دةطوتريَت نةخيَر هةر ولآتيَك دارايى يةك نةتةوةية بةلآم دةكرىَ ئةو نةتةوةية دارايى ضةند طةليَك يا ضةند طةل و كةمينةيةك ئةقةليةك ئةقةليةتيَك بيتن بؤ نموونة ئةطةر عيراقى عةرةبى وةربطرين، لةدةستوورى عيراقدا دان بةدوو طةلى سةرةكى كوردو عةرةبى نراية وةلةتةنيشت وانيش طروثةكةى وةكو خؤيان وةكو عيراق وةكو دةستوورى سياسي خؤيان دةستورى دةولَةتى خؤيان ثيَيان دةلَيَن ئةقةلياتى قةومى لةتةنيشت دوو طةلى سةرةكى كة عارةب و كوردن كؤمةلَيَك ئةقةلياتى قةوميش هةية كة تةواوى ئةوانةى ثيَك هاتةى نةتةوةى عيراقى ثيَك ديَنن يةك نةتةوة لةيةك نةتةوةى عيراقى سةرةكى و بؤضى ئةقةلياتى قةومى لة ض حالَةتيَك طةلن لة ضخالَةتيَك ئةقةليةنة دوو طةلى سةرةكى ضونكة هةر يةك لةو دووطةلة دارايى جوطرافيايةكى نةتةوةيين كة لةسةر ئاستى ثيَوةرى ئةتلَةسى دونيا ثةنا بةو نةخشة سياسيةى ئةو ولآتة بةخاكى ئةو طةلة ناسراوةو دةنيَو ئةو ثيَكهاتةى جوطرافيايى هةرةيةكيَك لةوطةلانة طروثةكايةكى ئةتنيكى هةن كةدارايى زمانيَكى جياوازن لةوانةية تا ئةندازةيوك دابوو نةريتيشيان جياواز بيَتن.هةر لةبةر هةنديَش نةك بةقةوم بةلَكو هةموومان عيراقمان لةبيرة هةتا ئيَستاكانيش لةسةر ئاستى عيراق دوو طةل هةنة يةك نةتةوةية ئةوانةى لة كوردستان بةو شيَوةية ناوزةد كراون لةسةر ئاستى عيراق ثيَش سةدامى ثاش سةداميش هيَشتا هةر ئةقةليةن دةستورى عيراق هةلَسةنطيَنين لةطةلَ رِةشنووسى دةستوورى كوردستان دوو سالَيَك لةو ثيَش شتيَكيان هاويَشتة دةرىَ بةشيَوةى دةستوور لةماددةى شةش بةندى يةكةم دةلَىَ طةلى كوردستانى عيراق ثيَك هاتووة لة كوردو نةتةوةكانى دى لة توركمان لة كلدان لة ئاشوورى لةئةرمةن لة عةرةب دةلَىَ طةلى كوردستان لة كوردو نةتةوةكانى دى ثيَك هاتووة باسمان كرد نةتةوة نةتةوةيةك دةكرىَ لةضةند طةليَك ثيَك هاتبى دةستوورى كوردستان دةلَىَ كوردستان لة كؤمةلَيَك نةتةوةيى دى ثيَك هاتووة ئةوانة دةستووريان نووسيوة بؤ كوردستان كة جياوازى لةبةينى طةل و نةتةوة نازانن. ض موسيبةتيَكى طةورةية، لةوةختيَكدا نةتةوةيى عيرا قلة دوو طةلى سةرةكى عةرةب و كورد ثيَك هاتبيتن لة كوردستان دةلَيَين طةلى كوردستان لةكؤمةلَيَك نةتةوة وةكو عةرزم كردن ثيَك هاتووة هةر ئةو ئةقةليانةى لة كوردستان بة نةتةوة تةعريف كراون لةنيَو عيراقى عةرةبيدا هةتا ئيَستاش وةكو عةرزتان كرا ئةقةلياتى قةومى ناو دةبردريَتن هةنديَك جار لةوةش سووكتر تةماشايان دةكرىَ بةئةليات متةئةخية ناودةبريَتن ئةو ئةقةليانة قةوميانة هةر هةموويان دةنيَو عيراقى عةرةبيدانةك هةر هيض مافيَكى فةرهةنطيان نةبووة بةلَكو بةردةوام هةولَى بةعارةب كردنيشيان دراية. بةلآم لة كوردستان خؤش بةختانة هةموو مافةكانيان ثاريَزراوة وةكو هةر هاولآتيةك مافى كةلتوورى زمانةوانى خؤيان بؤ دابين كراوة طةرةكيشة دابين بكرِيَتن ئةطةر ئيَمة نيازى ئةوةمان نةبى عيراقيَكى سةدامى ثيَش سةدامى يا توركيايةك دروست بكةين، ئةطةر ئيَمة بمانةوىَ خؤش بةخت بذين بمانةوىَ جودا لةو ولآتانةى ئيَمة دةضةوسيَننةوة بذين طةرةكة ئيَمة ميللةتيَكى فرة نةذادى دروست بكةين ضونكة ئةوة واقعى كوردستانة واقعى ثيَك هاتةى كؤمةلآيةتى كورسدتانية ناكرىَ ئةم واقيعة لةنةزةر نةطيريَتن ضونكة خؤش بةختانة لة كوردستان تا ئةو جيَطةيةى توانراوة هةولَى ئةو فرة كةلتوورية دراوة. وةكو عةرزتان كرا دةنابةو ثيَوةرةى كة ثيَناسةى نةتةوة دةكاتن ضونكة هةتا ئيَستاكة كة ئيَمة ئالآى سةربةخؤى كيانى سياسيمان نية ميللةتى كورد بؤ خؤى وةكو نةتةوة حيسابى لةبؤ ناكريَتن لةبةر هةندىَ وشةى نةتةوة بؤ كةمينة نةذاديةكان تةنانةتبؤ خودى كورديش هةلَةية. هةلَةية ضونكة هيض ولآتيَك لةرِووى زةوى نية لة كؤمةلَيَك نةتةوة ثيَك هاتبيَتن دةكرىَ لةنةتةوةيى فرة نةذادى ثيَك بيَتن جا لةبةر ئةو واقيعة ئةو ثيَوةرة زانستية كؤمةلآيةتى فةلسةفيةى كة ضةمكى طةل و نةتةوةو ئةقةلية دةقةبليَنيتن ناكرىَ لةنةزةر نةطيريَتن ناكرىَ ئيَمة لةرِووى ئيحساساتةوة بضين شتايةك بلَيَين كة لةواقعى شيكردنةوةى ثيَك هاتةى كؤمةلآيةتى نةتةوةيى طةلى رِيشةكى فةلسةفى نةبيتن، بؤ زؤرتر رِؤشن كردنى ئةم مامرةتة با سةرنجيَكى بدةين لة ئيَرانى فةرهةنطى فارسى يةك نةتةوةيى فرة قةومى هةية كة نةتةوةى ئيَرانيَية.

   ئةو قةومانة بةثيَوةرى ثيَناسى سياسى دةستوورى بةقةوم نةك بةئةقلياتى ناسراينة. جا بؤ ثيَيان دةطوترىَ قةوم بؤ ثيَيان ناطوترىَ ئةقةلياتى قةومى ضونكة ئةو قةومانة كورد، ئازةر، عارةب، بةلوج، هةر يةكةيان خاوةن خاكيَك ئةذدادى وة جوطرافيايةكى نةتةوةيى تايبةت بةخؤيانن ئةو قةومانة خاوةن فةرهةنطى نةتةوةيى زمانى تايبةت بةخؤيانن لةطةلَ هةنديَش تةواوى تايبةتمةنديَتيان هةية بةلام لةبؤيان نية كة خاوةن تةزكةرةكةى فةرهةنطى خؤيان بن ضونكة سياسةتى ثالَنيَرانيزم رِيَطةيان ثىَ نادات لةئيَرانىَ بةطؤتن دةلَيَن جياوازى نية لةبةينى فارسى كورد فارسى عارةب بةلوج و فارس ئازةر وة هةر هةموومان ئيَرانينة بةطؤتة وا دةلَيَن بةلآم لةزةمينةى ثراكتيكدا فةرهةنطى فارسى بةسةر تةواوى ئةو قةومة نافارسانةدا سةثيَندراوةكة خؤش بةختانة لة كوردستان ئةو شتة نية نالَيَين ئيَمة هةموومان كوردستانية يان بةزؤريش ئةم فةرهةنطةيان بةسةر سةثيَندرابيَتن، لة ئيَرانىَ كةمينةيةكى ئةرمةنى هةية لةبةر ئةوةى ئةو ئةرمةنيانةى خاوةنى خاكيَكى تايبةت خاوةن ناوضةيةكى تايبةت بةخؤيان لةئيَرانىَ وةدةنيَو ئةقوامى ئييَرانىَ دا بلآون بةقةوميش ناناسريَن تةنىَثيَيان دةطوترىَ ئةقةليةتى ئةرمةنى يان ئارامةنة ئةوة ثيَوةرةى لة ئيَرانىَ لةلايةن ئيَرانىَ دروست نةكراوة لةهةموو جيَطةيةكى دونيا لةو ولآتانةى كة ئةو تايبةتمةنديَتيانةى هةية ئةو ثيَوةرة بةكار دةهيَنن بؤشيكردنةوةى نةتةوة نةتةوةى ئةو ولآتة. جا لةبةر هةندىَ بؤ طروثيَكى ئةتنيكى كة لةولآتيَكدا بذيتن ئةطةر ئةو طروثة دةنيَو ئةو ولآتةدا بلآوة بيَتن بة ئةقةلية دةناسريَتن نةك بةنةتةوة نةك بةطةل، بةلآم يةك شت طرينطة ليَرانة ديَتة سةر مرؤظايةتى نيَو خؤى ئيَمة هةموومان مرؤظين ض كورد بين ض ئةرمةن بين ض ئاشوورى بين ض كلدان بين ض عارةب بين يا توركمان هةموومان بةرثرسيةتيَكى ئةخلاقيمان هةية بةرامبةر بة ثاراستنى ئةو مرؤظايةتية ئةو ئينسانةتية موشتةرةكةى كة هةمانة برِواش دةكةم ئةطةر زياتريش جةخت بكةينة سةر مرؤظايةتية نيَو خؤيةتيةكةمان هةم لايةنى نةذاديشمان شيرينتر دةبيتن لةبةر ضاوى يةكترى لةجياتى ئةوةى يةكترى ببوغزيَنين يان هةولَدةين تايبةتمةنديةكانى يةكترى فةرزبكةينة سةر ئةوى ديكة ئةوشتانة ناميَنيَتتن، ضونكة لايةنة مرؤظايةتيةكة دةكةويَتة سةر هةمووشتيَك وة هةموو شتيَكثاراستنى فةرهةنطى نةتةوايةتيش لةوةختةك لةرِيَطاى خةملآندنى مرؤظايةتى نيَو خؤييةوة ئةدا دةكريَتن زووتر بلاودةكريَتةوة وة ثتريش رِيَزى لىَ دةطيريَتن، نةك هةر لةلايةنى خةلَكانى خودى ئةو لايةنة قةومية بةلَكو لةلايةن ئةو قةمى ديكة كة لةطةلىَ دادةنيشيتن ئيَستا قسة لةهزرى نةتةوةى بكةين بؤ دروست كردنى نةتةوة لةبةرايى دا طةرةكة كة ئةو تايبةتمةنديانةى كة باسمان ليَوةكرد لةناو ئةو ميللةتةدا هةبيَتن ئةو تايبةتمةنديةتانة ثيَكةوة زةمينة سازى دةكةن كةلةلايةن دةسةلآتةكانى جيهانى كيانى سياسى بةو ميللةتة بدريَتن ئةطةر لةفرسةتيَك كة بيَتة ثيَش خاكى تايبةت ميَذووى مشتةرةك فةرهةنطى نيَو خؤى زمان ئارمانج ئةوانة هةمووى دةبيَت هةبيَتن لةهةمووشيان طرينطتر خاكةكةية كة دةبىَئةتؤ خاكيَكى خؤت هةبيَت بؤ ئةوةى ئةو تايبةتمةنديَتية تيَدا زةق ببيتةوة كة بتوانى لايةنى كةم بتوانى زةمينة سازى بكةين بتوانين داواى ئةم مافة بكةين كة ئةتؤ وةكو هةر ميللةتيَكى سةربةست وة سةردةست مافى خؤتة كة ئازادى سةربةخؤى نةتةوايةتيش هةبيتن كة نةتةوة دادةمةزرىَ دةبيَتة خاوةن دةسةلآتى سياسى ئابوورى خؤى دةسةلآتى نيشتمانى ئةو نةتةوةية سةرضاوةكانى سروشتى و مرؤيى لةكاردةخا بؤ دروست كردنى هزرى نةتةوةيى و طريَدانى هاوولآتيان بةو خاكة ئازادى و ئةو كيانة سياسية سةربةخؤية كة هةوييةتى نةتةوايةتى ئةو ولآتة ثيَك ديَنن دةسةلآتى سياسى لةنيَو ئةو ولآتةدا طةرةكة بةردةوام هةولَى بةكارهيَنانى سةرضاوةكانى سروشتى مرؤييانة بدا بؤ دروست كردنى سستةمايةكى كارا هى ثةروةردة ئابوورى كؤمةلآيةتى تةندروستى كة ئةو نةتةوةية لةبوارةكانى ئةكاديمى زانستى مةعريفى كؤمةلآيةتى و سياسى ثيَش وة ثاش مافةكانى تاكى كؤمةلآيةتى طرينطة زؤر زؤر مرؤظـــ لةثيَناوى ثاراستنى مافةكانى تاك هةمووشتيَك دةكاتن ميَذووى مرؤظايةتيش نيشانى داوة، هةمووشتيَكى كردووة. ضونكة تؤ وةكو مرؤظــى تاك مافةكانت لىَ بسةنريَتن مافةكانى ديكة وةكو ثيَويست لةوانةية ئةوةندة ئارةزووشى نةبيتن بةتايبةتى ئةطةر تؤ لة ولآتى خؤتدا بذيت وة طةرةكة هةمووكةسيش لةبةرامبةر ياسا يةكسان بيتن جودا لةوةى ئةو مرؤظة ضى ية يا سةرؤكة لةبةرامبةر ياسا طةرةكة يةم ماددةيان هةبيَتن بةهةندىَنةتةوةيى كام خؤش بةخت سةر بلَندو شاناز دروست دةبىَ ئةمة بؤ نةتةوةيى سةربةخؤ ئةدى لة بؤ ميللةتيَكى داطيركراو تةنانةت دابةشكراوى وةكو ميللةتى مة وةكو ميللةتى كوردستانى بةتةواوى ثيَكهاتةكانى داخوا هزرى نةتةوةيى ضؤن دروست دةبيَتن، طةرةكة طوىَ بدةينة ثرؤسيَسى شيَواندنى هزرى نةتةوةيى كوردى مرؤظى كورد لةلايةن داطيركةرانى كوردستان لة هةر ضوار ثارضةى كوردستان هةر يةكة لة ولآتة دةسةلآتةن لة داطيركةرةكان بةتةواوى ئةو ئيمكانياتانةى لةبةر دةستانيان دابووة هةولَىشيَواندنى سيمايى نةتةوايةتى ميللةتى كوردسان داوة، وة بةردةوام ئيمكانيةتى ئابوورى عةسكةرييان بةكار هيَناوة بؤ دزينى خاكى كوردستان لةرِيَطاى رِاوة طواستنى مرؤظــ كورد لةسةر خاكى ئاذدادى خؤى بؤ بةشةكانى ديكةى ولآت و جيَطةى ثرِكردنةوةى شويَنى وان بةرِةطةزى دةسةلآتدار، ئةو ثرؤسيَسة لة هةر ضوار ثارضةى كوردستان هةر لةثاش دابةشكردنى كوردستان لة ئةنجامى جةنطى يةكةمى جيهان رِةكار هةتووةو هةتا ئيَستاش بةجؤريَك لةجؤرةكانيش هةتا ئيَستا دريَذةى هةية. ئةو دابةشكردنة كاريطةريَتيةكى زؤر دذوارى لةسةر تةواوى لايةنةكانى سيماى كوردةوارى دانا ضونكة ئةم جارة مرؤظى كورد كةوتة ذيَر هيَرشى غةدارترين ميكانيزمى تواندنةوةى ضوار ولآت بةسىَ فةرهةنطى جياواز بةفةرهةنطى عارةبى بةفةرهةنطى توركى و بةفةرهةنطى فارسى ئةمجارةيان هةر يةك لةو ولآتانة هةولَى دا ميللةتى كورد لةرِووى جةستةيى هزرى نةتةوةيى كؤمةلآيةتى و سايكؤلؤذى سياسي دا لةنيَو طؤتةو فةرهةنطى هزرى نةتةوايةتى خؤيدا بتاويَنيَتةوة. لةئةنجامى ئةم دابةشكردنة ميللةتى كورد تةزكةرةى كوردةوارى لىَ سةندراوةو بةسةريشيدا سةثيَندرا كة دةبىَ ببيَتة بةشيَك لة فةرهةنطةكانى عارةبى توركى فارسى ضوار ثاسة ثؤرتى ضوار ولآتى جياواز هةلَطريَت. لةنيَو عيراقى داطيركةرى عةرةبى بةتايبةت لةثةناى جةنطى هةشت سالَةى عيراق ئيَرانىَ خةلَكى كوردستان بةتةواوى ثيَكهاتةكانى بةكوردو بة توركمان بة ئةرمةنى و ئاشوورى وكلدان جودا لةو سوكايةتيةى كة رؤذانة ثيَيان دةكرا كةوتبوونة ذيَر سيستةمى تواندنةوةى جةستةيى و هزرى بةردةوام بةكؤمةلَ ليَيان دةكوذران، هةر لةثيَش ليَدانى هةلَةبجةو بةضةكةكانى كيميايى رذيَمى طؤبيَنزمى سةدامى ثرؤسيَسى ويَرانكردنى كوردستان سايكؤلؤذيةتى مرؤيى دذوارانة بةكار دةهيَنا كوردستان لةسالآنى 80 كان هةتا 91ى سةدةى رابردوو كةوتبووة بةر شالآوى مةرطيَكى حةتمى و ناوضةكانى ولآتى مرؤظى كوردستانى بةردةوام ديمؤطرافيايان لةئةنجامى ثرؤسيَسى شومى بةعارةب كردن و ويَرانكردن دةطؤرِدران.