10.8.2008

كؤرِئ بةرِيَز/ د. مةحمود عوسمان ئةندامى ثةرلةمانى ئيَراقى فيدرالَ
" كيَشةى كةركووك و ئاييندةى ثرؤسةى سياسى عيَراق"

 

 

هةولَةكان بؤ دياريكردنى سنوورى دةسةلآتى كورد

ثيَويستة سةركردايةتى سياسى كوردستان ضاو بةو رِيَككةوتنانةدا بخشيَننةوة كة لةطةلَ لايةنة ئيَراقييةكان كردوويةتى باسى لةو رةفتارة كرد كة لةرِؤذى 22ى تةممووز كرا دووبارة بوونةوةى هةمان رةفتارى 8ى مانط لةمةوبةر بوو  هةولَةكان بةو ئاراستةيةن كة دةسةلآتى كورد سنوورى كةم بكريَتةوة ماوةى سالَيَكةو بطرة زياتريش هةولَ و تةقةلآيةكى زؤر هةية بؤ ئةوةى ئةو دةسكةوتانةى كوردستان دةستيان كةوتووة لةماوةى 4-5 سالَى رابردوو ثاش رووخانى رذيَم وردة وردة كةمى بكةنةوة يان ليَيان بسيَننةوة ناشيشارنةوةو باسى دةكةن دةلَيَن ئةوانةى كورد دةستى كةوتووة زياترة لةخؤى و لةبارودؤخيَكدا دةستيان كةوتووة كة وةزعى ئيَراق و بةغدا لاواز بووة. بؤية مةسةلةكة تةنها ثرسى كةركووك نيية، بةلآم لةو رووداوةى كةركووكدا خؤى دةنويَنىَ كة ماددةى 140 ى تيَداية و طرنطة بؤ ئيَمة بريتية لةدانانى سنوورى ئيدارى هةريَمى كوردستان، بةلآم لةنةوت و غازيشدا خؤى نواند تا ئيَستا ئةو كيَشةية ضارةسةر نةكراوة لةيارمةتى و ثارةى ثيَشمةرطةشدا خؤى نواند كة تا ئيَستا ئةو كيَشةيةش ضارةسةر نةبووةو هةر ماوة يةكيَك لةهةرة سةرةكيترين داواكانى ئةوان بؤ طؤرِينى دةستوور دةسةلآتى هةريَمةكان كةم بكريَتةوة وردة وردة دةسةلآتةكانى ناوةند زياتر بكريَت واتة لةرووى سنوورى ئيَمة ئابوورى ئيَمةو هيَزى ئيَمة لةهةر سىَ لاوة وردة وردة دةيانةوىَ بارودرؤخى كوردستان بةرةو خراثى بةرن ئةمة طرنطة كة حيسابى بؤ بكريَت و دةبيَت بةرِةنطارى بين، لةناو ثةرلةماندا ئةمة دووةم رووداوى لةمجؤرةية 8 مانط لةمةوبةر هةمان شت هةبوو زؤر توند كيَشةيةكى طةورةى لةسةر بوو لةسةر بةشى هةريَمى كوردستان لة بودجةى ئيَراق. كة بؤ ئيَمةية لةناو ثةرلةمان نزيكةى مانطيَط طفتوطؤ لةسةر ئةوة كرا ئايا 17% بة كوردستان بدرىَ يان نا لةكؤتاييدا بؤ ئةوةى ئةو كيَشةية تيَثةرِىَ سىَ ياسا ثيَكةوة طريَدران و كران بةيةك ياساى بودجةو ليَبوردنى طشتى و ئةنجوومةنى ثاريَزطاكان، بةيةكةوة دةنطيان لةسةر دراو بةيةك دةنطيان تيَثةرِى لةوكاتةوة ئةمة هةية ديارة ئةمجارةش توندترة ضونكة دةستى دةرةوةى تيَداية رؤلَى تيا هةية بةتايبةتى توركياو هةندىَ ولآتى ديكة لةبةر ئةوة ئةم شتانة هةية. ئةوانةى داواى طؤرِينى دةستوور دةكةن لةئيَراقدا ليذنةيةك دروستكراوة كة ئةو طؤرِانكاريية لةماوةى 4 مانط بكات و دريَذ بؤوة ئةو خالآنةى كة دةيانةويَت بيطؤرِن زؤربةى ثةيوةندى بةبارودؤخى ئيَمةوة هةية . ئةوان دةيانةويَت ماددةى 140 بطؤرِن ياساى نةوت و غاز بطؤرِن، ثيَشمةرطة و دةسةلآتى هةريَمةكان طؤرِينى تيَدابيَت، ئيَمة بةرامبةر ئةم شتانة دةبيَت بة وردى سةيرى واقيعةكة بكةين هةموو كةس خةريكى ثيلان طيَرِانة. هةمووكةس نيازى خراثة، هةية فكرى قبوولَ ناكات، بةلآم طرنط ئةوةية ئيَمة بزانين قولآييةكةى ضيية لةدةرةوة ضيية لةناوةوة بؤ ئةوةى بزانين ضؤن بةرةنطارى دةبين و لةناو خؤشمان بزانين كةموكورِيمان ضيية ضاوى ثيا بخشيَنينةوة هةر خةلَك تاوانبار نةكةين خؤشمان كةموكورِيمان هةية ناتةواويمان هةية و ثيَويستة ضاو بةوةشدا بخشيَنينةوة بؤ ئةوةى بتوانين ضاكتر بةرةنطارى ئةو شتانة بين ئةوةى لةم دواييةدا روويدا لةسةر كيَشةى كةركووك كة ماددةى 140 دةطريَتةوة لة 22 ى تةممووز و ئةو هةولَ و تةقةلايانةى دران كة دةستوورى نةبوون سياسى و نيشتمانيش نةبوون، ضونكة ئةم ئيَراقةى كة تازة دامةزراوة ثاش رووخانى رذيَم لةسةر بناغةى تةوافوقى وةتةنى دانرابوو بةتايبةتى لةسةر مةسةلةى بنةرِةتى، هةروةها دةستووريش دةبيَت هةموو لايةك ثابةندى بن، ضونكة يةكيَتى ئةو ولآتة بةثيَى ئةو دةستوورةية ئةطةر ئةو دةستوورة جيَبةجىَ نةبيَت  ناتوانريَت يةكيَتيةكةى وةك ثيَويست بثاريَزريَت، بةلآم ئةمةى كرا جؤرة طةلة كؤمةكيَيةك بوو. بؤ ئةوةى بتوانن بيكةنة دةنطدانةوةو توانيان 127 دةنط كؤبكةنةوة باز بدةن بؤ ماددةى 24 كة ماددةيةكة ماددةى 140 بةتالَ دةكاتةوة، ضونكة ئةوانةى ئةوةيان كردووة دةلَيَن ماددةى 140 مردووةو نةماوة، ضونكة لةكؤتايى سالَى2007 كاتى خؤى بووةو جيَبةجىَ نةكراوة، بةلآم ئيَمة بؤضوونى قانوونيمان وةرطرتووة بؤضوونيان ئةوةى كة ئةمة راست نيية، ضونكة ماوة دادةنريَت بؤ جيَبةجيَكردنى ماددةيةك، بةلآم كة جيَبةجىَ نةكرا ماددةكة دةميَنىَ وةك ماددةيةكى دةستوورى، بةلآم ماوةكة دةتوانريَت دريَذ بكريَتةوة بة بةلَطةى ئةوةى ماددةى 142 بؤ ضوار مانط دانرابوو ئةوة دووسالَ و نيوة جيَبةجىَ نةكراوة، بةلآم هةرماوة.

هةلَةيةك كة بووة هؤى لاوازبوونى هاتنة دةرةوة

ئاماذةى بةوةدا كة ئةوان ثاش ئةوةى دةنطيان لةسةر 23 ماددة داوة دواتر زانيويانة كة 24 بةنهيَنى دةنطى لةسةر دةدريَت بؤية ئةوان دةنطيان بؤ ئةوةدا بةنهيَنى نةبيَت، بةلآم دةنطيان كةم بوو ئيَمة وةك ثةرلةمانتارى كورد كة لةبةغداين هةولَماندا كةوا بةو شيَوةية نةبيَت نةضينة ناو هؤلَى ثةرلةمان ضووينة ناو هؤلَى ثةرلةمانةوة ريَككةوتنيَكمان لةطةلَ هةنديَك لةوانةى هاوثةيمانى ئيَمةن هةبوو وةكو حزبى دةعوةو مةجليسى ئةعلا و بةدر هةنديَك لايةنى ديكة، هةروةها وةكو حزبى ئيسلاميش كة تارِادةيةك هاوثةيمانيَتى هةية لةطةلَ ئيَمة كة ضووينة ناو هؤلَةكةوة ئيَمة تووشى برِياريَكى لةناكاو بووين ئةويش ئةوةبوو ماددةكانيان يةكة يةكة خويَندةوة 23 ماددة دةنطى لةسةردرا كيَشةمان نةبوو لةسةرى طةيشتينة ماددةى 24 سةرؤكى ئةنجوومةن داواى كرد هةنديَك لة كوتلةكان داوايان كردووة ئةم دةنطدانة نهيَنى بيَت، بةلآم دياربوو ئامادةشيان كردبوو بؤ ئةوةى دةنطدانةكة هيض كاريطةرى لةسةر نةبيَت بؤ ئيَمة ثيَويست بوو داواى مؤلَةتيَك بكةين بؤ ئةوةى طفتوطؤى لةسةر بكةين وةك ليستى هاوثةيمانى، بةلآم ئيَمة نةضووين و ئةو هةلَةيةمان كردو لة ثاشان ئيَمة دةنطمان ثيَيدا كة بووة دةنطدان لةسةر ئةوةى ئايا نهيَنى بىَ يان ئاشكرا، بةلآم ئيَمة كةمتر بووين لةوانى ديكة ئينجا هاتينة دةرةوة بؤية هاتنة دةرةوةكةمان لاواز بوو طةر ثيَش دةنطدانةكة بهاتينايةتة دةرةوة زياتر كاريطةرى دةبوو ئةمة لةلايةك، لةلايةكى ديكة ئيَمة بؤمان روون بؤوة كة هةنديَك كةس هةية هاوثةيمانى ئيَمةن و ثابةنديش نةبوون بةو هاوثةيمانية ئيَمة زؤرشتمان بؤ ئةوان كرد، بةلآم ئةوان دذى ئيَمة بوون وةك حزبى ئيسلامى و هةنديَكيش دةنطياندا وةك دةعوة هةنديَكى ديكةش دةنطيان نةدا. بؤية ثيَويستة دوو حزبةكةى كوردستان يةكيَتى و ثارتى و ضاو بخشيَننةوة بةو هاوثةيمانيَتيةى كردوويانة.

دواى ثيَشنيارى un دةربارةى كيَشةكان

دةربارةى دوا ثيَشنيارى UN بؤ ضارةسةرى ئةو ثرسانةى هةبوون د. مةحمود عوسمان طوتى دوا ثيَشنيارى UN كة بؤ ئيَمةيان هيَنانزيكةى 5 خالَ بوو:

يةكةم: دواخستنى هةلَبذاردنى كةركووك بؤ ماوةى سالَيَك.

دووةم: ئةو ماددة دةستووريانةى ثةيوةنديان بة كةركووكةوة هةية هةموو دةميَنىَ و ثابةندى دةبن يةكيَك لةوانةش ماددةى 140.

سيَيةم: طؤرِين لةواقيعى شارى كةركووك ناكريَت لةهيض لايةكةوة تا هةلَبذاردنى ئاييندة دةكريَت.

ضوارةم/ ئةنجوومةنى ثاريَزطاى كةركووك كارى خؤى دةكات وةك خؤى تا هةلَبذاردن، ضونكة ئةوان يةكيَك لةثيَشنيارةكانيان كة لة ماددةى 24 هاتووة دةلَيَت: ئةنجوومةنى ثاريَزطا دةبيَت لةنيَوان لايةنةكان بةم شيَوةية 10 بؤ كورد 10 بؤ عةرةب 10 بؤ توركمان و 2 بؤ كلدو ئاشوورى دابةش بكريَت.

ثيَنجةم:ئةوة بوو ئاليةتيَك بدؤزريَتةوة قانوونيَك دابنريَت بؤ ضؤنيةتى هةلَبذاردنى كةركووك، ضونكة تايبةتمةندى خؤى هةية ئيَمة لة هاوثةيمانى كوردستان لةطةلَ ئةوةى تةحةفوزاتمان هةبوو هةر ثيَنج خالَةكةمان ثةسةنديان نةكرد طةرِانةوة بؤ لامان طوتيان: دةبىَ خالَى شةشةم بخريَتة سةرى ئةويش ئةوة بوو كة ثيَويستة ثةرلةمانى ئيَراق بةهاوكارى لايةنةكان هةنطاو بنيَت بؤ زةمانةتى جيَبةجىَ كردنى ئةم خالآنة. ئةوانةى ئةو ثيلانةيان لةدذى ئيَمة كردووة مةبةستةكةيان ئةوةية سةنطى كورد كةمبكةنةوة كيَشة بؤ كورد دروست بكةن، ضونكة هةر خالَيَك تؤ رةزامةندى لةسةر دةدةى ئةو شتيَكى ديكةت بؤ ديَنىَ لةبةر ئةوة مايةوة، كيَشةكة بودجةى تةواوكارى دةنطى لةسةردرا، بةلآم ياساكان ماوةتةوة.

سةردانى سةرؤكى كوردستان بؤ كةركووك

ثيَويستة خؤمان ضاو بةخؤماندا بخشيَنينةوة. ضوونى سةرؤكى كوردستان بؤ شارى كةركووك شتيَكى باش بوو زؤر شتيان دى بةضاوى خؤيان و طويَيان لةزؤر شتيش بوو كةموكورِيمان هةية ض لة كةركووك ض لةبةغدا.

ديمستؤراو ماددةى 140 دةربارةى ماددةى 140 و هةلَويَستى حكوومةتى ئيَراقى تا ئيَستا حكوومةتى ماليكى هيض هةلَويَست و قسةيةكى نةبووة

ماددةى 140 كة ديمستؤرا بة ئيَمة دةلَيَت ئيَمة هاتووين بؤ ئةوةى هاوكاريتان بكةين بةثيَى برِيارى 1770ى ئةنجوومةنى ئاسايش نةك بؤجيَبةجيَكردنى ماددةى 140، ضونكة ئةو تايبةتة بة ئيَراق و ماددةيةكى دةستوورييةو حكوومةتى ئيَراق دةبيَت جيَبةجيَى بكات و ئةطةر لة حكوومةتى ئيَراق ترازا ئةمةريكا دةتوانىَ رؤلَى هةبيَت. ئيَمة هةست دةكةين حكوومةتى ئيَراق وةك ثيَويست رؤلَ نابينيَت لةجيَبةجيَكردنى نالَيَن جيَبةجيَى ناكةم بودجةو ليذنةشى بؤ داناوة، بةلآم جارى واية ليذنةكة برِياريَك دةدات داواى شتيَك دةكات لةجياتى ئةوةى بة هةفتةيةك وةلآمى بدةنةوة بةضوار مانط وةلآمى دةدةنةوة هةمووى نةكردنةو دواخستنة ئيَستا دوو بؤ ضوون هةية ئةوانةى كة دذى ئيَمةن دةلَيَن ماددةى 140 نةماوة ئيَمة دةلَيَين دةستووريية، بةلآم ئايا ماليكى يان حكوومةتةكةى ناتوانيَت قسةيةك بكات بلَىَ ئايا نا يان بؤ ضوونيَك بدات ئةو بيَدةنطيية لةبةرذةوةندى بارودؤخى ئيَمةدا نيية.