كؤرِى بةرِيَز/ سةعدى ئةحمةد ثيرة- ئةندامى مةكتةبى سياسى يةكيَتى

"رِيَككةوتنى نيَوان- ئةمريكا و ئيَراق – و كوردستان "

                                                                                                                                  23/6/2008

ثيَناسةى رِيَككةوتنةكة

بوونى رِيَككةوتنى ستراتيذى لةطةلَ ئةمريكا ثيَويستييةكى طةورةية بؤ طةلى كورد دواتر سةعدى ئةحمةد ثيرة بابةتيَكى لةسةر ئةم رِيَككةوتنة ثيَشكةش كرد كة لةضةند تةوةريَك ثيَكهاتبوو سةرةتا ثيَناسةى رِيَككةوتنةكةى كردو ثيَشى وابوو ئةم رِيَككةوتنة سةروةرى تةواو دةطةرِيَنيَتةوة بؤ دةولَةتى ئيَراق و بةو ثيَيةى ئيَراق لة كؤت و بةندةكانى بةشى 7ى ميساقى نةتةوة يةكطرتووةكان دةرباز دةبيَت ئةو ثيَناسةى بةياننامةى نيَونةتةوةيى كردو طوتى ثةيماننامةى نيَونةتةوةيى رِيَككةوتنيَكة دةولَةتان لةنيَوان خؤياندا مؤرى دةكةن بةمةبةستى رِيَكخستنى ثةيوةندييةكى ياسايى لةبةر رؤشنايى ثرِةنسيثةكانى ياساى طشتى نيَو نةتةوةيى بةمةرجى ثابةندبوونى هةردوولا ثةيماننامةكة بنةما دةستووريةكانيان،ئةو رِيَككةوتننامةيةش بة لةبةر ضاوطرتنى ياساكانى نيَونةتةوةيى كؤمةلَيَك ماف ثابةندى دةخاتة سةر هةردوولايةنى رِيَككةوتننامةكةوة.

ثةسندكردنى هةر رِيَككةوتننامةيةك يا ثةيمانيَكى نيَونةتةوةيى لةضوار قؤناغدا تيَثةرِ دةبيَت كة لةدانوستان و نوسينةوةو ئيمزاكردن و ثةسندكردن ثيَكديَت. لةقؤناغى يةكةمدا دانوستان لة نيَوان هةردوولايةنى ثةيماننامةكة دةست ثىَ دةكات بةمةبةستى ئالَوطؤركردنى بيرورِاو طقتوطؤكردن لةسةر ماف و ثابةندبوونى هةردوولا بةثيَى ثةيمانةكة. قؤناغى دووةم، نووسينةوةى ثةيماننامةكةية، كةدواى بةيةك طةيشتنى هةردوولا لةسةر وردةكارى و بنةماكانى رِيَككةوتنةكة هةردوولا كؤنووسى ئةو دانوستان و طفتوطؤيانة لة دوو تويَى رِيَككةوتننامةيةك دادةرِيَذين و،بةثيَى ماددةى 7 ياساى ثةيماننامةى ئيَراقى ثيَويستة ئةو رِيَككةوتننامانة بة زمانى عةرةبى بنوسريَت و وشةكانى ثاراو بن شيكردنةوةى جؤراوجؤرى زمانةوانى لىَ نةكةويَتةوة.

قؤناغى سيَيةميش قؤناغى ئيمزاكردنة، دواى تةواوبوونى طفتوطؤكان و دارِشتنةوةى رِيَككةوتننامةكة بة رِةزامةندى هةردوولا، ئةو رِيَككةوتنة لةلايةن كةسانيَكى دةسةلآت ثيَدراوةوة ئيمزا دةكريَت، واتة سةرؤكى دةولَةت يا سةرؤك وةزيران يا وةزيرى دةرةوة، يا هةر كةسيَكى ديكة كة دةولَةتانى لايةنى رِيَككةوتننامةكة دةسةلآتى ثيَدةدةن. قؤناغى ضوارةميش قؤناغى كؤتايية كةلةم قؤناغةدا رِيَككةوتننامةكة دةدريَتةوة دامودةزطا ثةيوةندارةكانى هةردوو دةولَةت بؤ ثةسةندكردنى، هةردوولايةن بؤيان هةية لةم قؤناغةدا بةوردةكارى رِيَككةوتننامةكةدا بضنةوة ثيَش ثةسندكردنى لةلايةن دةسةلآتى تةشريعيةوة،واتة (ثةرلةمان).سةبارةت بةم قؤناغةوة  هةرضةندة دةستوورى ئيَراق باس لةوة ناكات ئةم جؤرة ثةيماننامةو رِيَككةوتنانة بخريَنة ريفرِاندؤمى طشتييةوة، بةلآم ئةنجوومةنى نويَنةران بؤى هةية لةياساى ثةسندكردنى ئةو رِيَككةوتننامةيةدا داواى ريفرِاندؤمى طشتى بكات بؤ ثةسندكردنى كؤتايى رِيَككةوتننامةكة. دواى كؤتايى ئةم قؤناغةش دةبيَت ثةيماننامةكة لة رِيَكخراوى نةتةوة يةكطرتووةكاندا تؤمار بكريَت. بةثيَى ماددةى 102 لةميساقى نةتةوة يةكطرتووةكان، هةر ثةيماننامةيةك يا رِيَككةوتنيَك كة لة دةولَةتانى ئةندام ئيمزاى دةكةن، دةبيَت لة ئةمانةتى طشتيدا تؤمار بكريَت و بلآوبكريَتةوة. بنةما سةرةكييةكانى رِيَككةوتنةكة دةربارةى بنةما سةرةكييةكانى ثرِؤذةى رِيَككةوتننامةكةى نيَوان ئةمريكاو ئيَراق بةرِيَز سةعدى ثيرة نيشانيدا ئةم رِيَككةوتنة ضةند بواريَكى سياسى و ئابوورى و ديبلؤماسى و كلتوورى بةخؤوة دةطريَت. ئةو بنةمايانةش دةطةرِيَنةوة بؤ بةلَطةنامةى رِاطةياندنى هاوبةشى (إعلان المبادى) كة لةلايةن هةردوولادا، واتة ئةمريكا و ئيَراق لة 26 تشرينى دووةمى سالَى 2007 رِاطةيةندرا. بةثيَى ئةو بةلَطةنامةية هةردوو دةولَةتى ئةمريكا و ئيَراق ئوميَد دةخوازن ثةيوةنديةكى هاوكارى سياسى و ئابوورى و ديبلؤماسى و كلتوورى لةنيَوانياندا دامةزريَنن بةم شيَوةى خوارةوة.

  لةبوارى سياسى و ديبلؤماسى و كلتوورييةوة

دةربارةى لايةنى سياسى و ديبلؤماسى و كلتوورى طوتى ضةند خالَيَك لةمبارةيةوة دةستنيشان كراوة.

1-    هاوكارى و ثشتطيرى حكوومةتى ئيَراق بؤ ضةسثاندنى سيستةمى ديموكراتى و، ثاراستنى لةهةر هةرِةشةيةكى ناوخؤيى و دةرةكى.

2-    رِيَزطرتن لةدةستوورى ئيَراق بةو ثيَيةى كة دةربرِى ئيرادةى طةلى ئيَراقة و رِيَطرتن لةهةر هةولَيَكى هةلَثةساردن و ثةكخستن و ثيَشيَلكردنى.

3-    هاوكاريكردنى حكوومةتى ئيَراق لةهةولَةكانيدا بؤ ئاشبوونةوةى طشتى و ثشتطيرى لة بةياننامةى 26 ئابى 2007 لةم بارةيةوة.

4-    ثشتطيريكردنى كؤمارى ئيَراق بؤ طيَرِانةوةى رِؤلَ و ثايةى لة رِيَكخراوةو دامةزراوة نيَونةتةوةيى و ئيقليميةكاندا بؤ ئةوةى رِؤلَى ئيجابى و بنياتنةرى لةهةردوو ئاستى ئيقليمى و نيَونةتةوةييدا ببينيَت.

5-    كاركردنى هاوبةش لةنيَوان ولآتانى ناوضةكة لةسةر بنةماى رِيَزطرتن بةرامبةرو دةست وةرنةدان لةكاروبارى ناوخؤى يةكترو، رِةتكردنةوةى هةر جؤرة تووندوتيذيةك بؤ ضارةسةرى ناكؤكى و كيَشة هةلَثةسيَردراوةكان و هةولَدان بؤ ضارةسةرى ئاشتيانةى كيَشةكان بةرِيَطةى طفتوطؤ و دانووستاندن.

6-    ثشتطيرى هةولَة سياسيةكان لة ثيَناو دامةزراندنى ثةيوةندى ئيجابى لةنيَوان ولآتانى ناوضةو، ولآتانى دونيا بةمةبةستى خزمةتكردنى بةرذةوةندى هاوبةشى ميللةتان بةو شيَوةيةى ئةمن و ئاسايش بؤ ناوضةكة دابين دةكات.

7-    هاندانى ثةيوةندى كولتوورى و ثةروةردةو زانست لةنيَوان هةردوو ولآتدا.

              لة بوارى ئابووريدا

1-    ثشتطيرى ئيَراق بؤ بووذانةوة لة طشت بوارةكانى ئابوورى و، ثةرةثيَدانى تواناى بةرهةميَنان و يارمةتيدانى ئيَراق بؤ خزانة نيَو بازارِة ئازادةكانى جيهان.

2-    هاوكاريكردنى ئيَراق بؤ دةستةبةركردنى ئةو يارمةتيانةى كة ولآتانى ثةيماننامةى دةولى (العهد الدولى) بةلَيَنيان ثيَداوة.

3-    هاوكاريكردنى ئيَراق بؤ بنياتنانةوى سةر لةنويَى دامةزراوة ئابوورييةكان و ذياندنةوةى ذيَرخانى ئابوورييةكان و مةشق ثيَكردن و وةطةرِخستنى تواناى ئيَراقييةكان لة سةرجةم دامةزراوةكانى حكوومةتدا.

4-    يارمةتيدانى كؤمارى ئيَراق بؤ تيَكةلَبوونةوةى بة دامةزراوة دارايى و ئابووريية نيَونةتةوةيى و ئيقليميةكاندا.

5-    هاندان و ئاسانكارى بؤرِذانى سةرماية ئةمريكيةكان و بةشدارى ثيَكردنيان لة ثرِؤذةكانى ئاوةدانكردنةوةدا.

6-    يارمةتيدانى ئيَراق بؤ طيَرِانةوةى ثارة بلؤككراوةكان و هةموو جؤرة كةلوثةليَكى بة قاضاغ بردراو، بةتايبةتيش ئةوانةى لةلايةن سةددام و دارو دةستةكانى بردراونةتة دةرةوةى ولآت جطة لةو ئاسةوةرانةى ثيَش و ثاش 9/4/2003 دزراون يا بة قاضاغ بردراونةتةوة دةرةوةى ولآت.

7-    يارمةتيدانى ئيَراق بؤ سرِينةوةى قةرزةكانى و هةلَوةشاندنةوةى قةرةبووى جةنطةكانى رذيَمى ثيَشووى ئيَراق.

8-    هاوكارى كردنى ئيَراق بؤ دةستةبةركردنى رِةوشيَكى بازرطانى هاندةرو، يارمةتيدانى بؤ ضوونة ناو رِيَكخراوى بازرطانى جيهانةوة.

            لة بوارى ئةمنييةوة

1-    ثابةندبوون بةهةموو ئيلتزاميَك بةرامبةر حكوومةتى ئيَراق لة بةرطريكردنى لةهةر هيَرشيَكى دةرةكى كة دةبيَتة مايةى ثيَشيَلكردنى سةروةرى ولآت و، ثاراستنى حورمةتى خاك و ئاوو ئاسمانى ولآتةكةى.

2-    يارمةتيدانى حكوومةتى ئيَراق لةهةولَةكانيدا بؤ لةناوبردنى كؤمةلَ و طرووثة ضةكدارة تيرؤريستةكان لة ثيَش هةموويانةوة رِيَكخراوى قاعيدة و سةددامييةكان و سةرجةم تاقم و طرووثةى لاسارةكان و قةلآضؤكردنى تؤرِةكانيان و وشككردنةوةى سةرضاوة داراييةكانيان و، رِيشة كيَشكردنيان بةمةرجى دةستنيشانكردنى رِيَوشويَنى طونجاو بؤ ئةم هاوكاريكردنة لةدوو تويَى رِيَككةوتننامةيةكى هاوكارى ئةمنيدا.

3-    هاوكاريكردنة حكوومةتى ئيَراق بؤ مةشقثيَكردن و ضةكداركردنى هيَزة ئةمنييةكان بؤ ئةوةى بتوانن بيثاريَزن.

    هةلَويَستى لايةنة سياسييةكان

سةبارةت بة هةلَويَستى لايةنة سياسييةكان كة كورديش بةشيَكة لةو لايةنانة، بةرِيَز سةعدى ثيرة طوتى هةلَبةتة وةك هةموو رِيَككةوتنيَك يا مةسةلةيةكى سياسى لةئيَراقى تازةدا كة دةبيَتة مايةى مشتومرِيَكى زؤر، بةتايبةتيش كة ئةمرِؤ ئيَراقيَكى ديموكراتى دةستوورى فرة لايةن هةية، نةوةك سةردةمى بةعس كةهةموو رِيَككةوتننامةيةك يا ثةيمانيَكى نيَو دةولَةتى تةنها سةركردايةتى ئيَراق، يا رِوونتر بلَيَن تةنها خودى سةددام رِةزامةندى لةسةر دةداو بنةماكانيشى بةو ئاستةوة دادةنا كة خزمةت بة بةرذةوةندية تايبةتييةكانى خؤى و رذيَمةكةى دةكرد، ئيَستا بةثيَضةوانةوة لة ئيَراقى تازةدا هةموو لايةنيَكى سياسى بؤى هةية رِاوبؤضوونى تايبةتى خؤى هةبيَت لةبةر هةر رِيَككةوتننامةيةك تةنانةت لة رِيَككةوتننامة نيَودةولَةتييةكانيشدا.رِيَككةوتننامةى ستراتيذى نيَوان ئةمريكا و ئيَراقيش رِيَككةوتننامةيةكى ضارةنووسسازة، بؤية مشتومرِو ناكؤكى هةمة لايةنى بةخؤوة بينيوة، بةلآم بةشيَوةيةكى طشتى دةتوانين بلَيَين، كةوا زؤربةى رِاوبؤضوونى لايةنة سياسييةكانى ئيَراق لةدةورى يةك بازنةى دياريكراودا دةخوليَنةوة، ئةويش مةسةلةى سةروةرى ئيَراقة. جا هةنديَك لايةن بةرِاستى بيَت يا بؤ ضةواشةكردن، باس لةو مةسةلةية دةكات، هةندىَ لايةنيش هةن ئةو مةسةلةية بةثيَضةوانةوة سةير دةكةن وة ثيَيان واية ئةم رِيَككةوتننامةية سةروةرى بؤ دةولَةتى ئيَراق دةطيَرِيَتةوة بةوةى كة لة حوكمى بةندى ميساقى نةتةوة يةكطرتووةكان دةرى ديَنيَت كة ئةو بةندة سةروةرى ئيَراق ثيَشيَل دةكات.

  هةلَويَستى كورد

سةرةرِاى ئةوةى وةكو ئاماذةمان ثيَدا دانوستانةكان بةردةوامن و هيَشتا نةطةيشتؤتة ئةنجاميَكى دياريكراوةو بةهؤى  جياوازى بيرورِاكان لةبةرامبةر رِيَككةوتننامةكة، بةلآم دةتوانين بلَيَين كة كورد تاكة لايةنى سياسيية كة ثشتطيريةكى زؤر شيلَطيرانة لةو رِيَككةوتنة دةكات. بةثيَى هةندىَ سةرضاوةى رِاطةياندن، ئةو لايةنانةى بةشدارى لة دانووستاندا دةكةن هةلَويَستى جياوازيان لةسةر بةندةكانى هةية تةنها كورد هةلَويَستى ئيجابيية لةسةر رِيَككةوتننامةكةو ئةمةش بة بؤضوونى هةندىَ لايةنى سياسى ئيَراقى خالَى لاوازى دانووستانةكانة. لةكاتيَكيدا نويَنةرى ئةنجوومةنى بالآى ئيسلامى لة ئيَراقدا هةلَويَستيَكى مام ناوةندى ميانرِةو ثةيرِةو دةكات، نويَنةرى سوننة بةتايبةتيش نويَنةرى تاريق هاشمى جؤرة مةرمييةك دةنويَنىَ، حزبى دةعوةش بة تةواوى هةر رِيَككةوتنيَك رِةت دةكاتةوة ئةطةر سةروةرى ئيَراق ثيَشيَل بكات،كورد جيالةمانة زؤر بةلاى ئةمريكادا دةشكيَنيَتةوةو ثيَى باشة رِيَككةوتننامةكة ئيمزا بكريَت.

من ثيَم واية بوونى رِيَككةوتننامةيةكى ستراتيذى لةطةلَ ئةمريكادا زةروورةتيَكى حةياتيية بؤ طةلى كورد بيرمان نةضيَت كةوا هةردوو ولآتى ئيَراق و ئةمريكا كؤمةلَيَك بةرذةوةندى هاوبةشيان هةية كة دةبيَت لةضوارضيَوةى رِيَككةوتننامةيةكدا جةختى لةسةر بكةنةوةو بيثاريَزن، ئةو رِيَككةوتنةش هةموو بوارةكانى سياسى و ئابوورى و ئةمنى بطريَتةوة، دةبىَ ئةوةمان لة بير نةضيَت كة ئيَراق ضةند سالَيَكة لةذيَر بارى ديكتاتؤرييةتيَكى دريَذخايةندا نةجاتى بووةو، ئابوورييةكى داتةثيوى لة رِادة بةدةر مةركةزى شكست خواردوو دةربازى بووة، وةزعيَكى ئةمنى خراث سةربارى ئةو ثيَشكةوتنانةى ئةم دوايية، ئةمانة هةموويان ثيَويستيان بةضارةسةركردن هةية، هةلَبةت ئةو ضارةسةريانةش بةبىَ هاوكارى ئةمريكاوة نايةتةدى، ضونكة هةم ئةمريكا ولآتيَكى زلهيَزى دنيايةو دةسةلآتى بةسةر زؤر شتدا دةشكيَتةوة، هةم ئيَمةش وةكو لايةنة سياسييةكان ئيَراق ئيلتزاميَكمان هةية بةرامبةر بةطةلةكةمان و ئةويش ضةسثاندنى سيستةمى دةستوورى و ديموكراتى ئيَراق و، ئةوةشمان لةبير نةضيَت ئيلتزاميَكى ئةخلاقيشمان بةرامبةر بة ئةمريكا و هاوثةيمانةكانى هةية كة ئةو هةموو سةربازو هيَزانةيان هيَناية ئيَراق بؤ رِووخاندنى رذيَمى ديكتاتؤرى لةلايةكى ديكةشةوة ثيَمانواية بوونى ئةو رِيَككةوتننامةية دةبيَتة زةمانةتيَك بؤ ثاراستنى دةستوورو ضةسثاندنى سيستةمى فيدرالَى لة ئيَراقدا ئةويسش ئاواتى ديَرينةى طةلى كوردستان بووة، ئةطةر بضينةوة سةر برِطة سةرةكييةكانى ئةو رِيَككةوتننامةية دةبينين لةسةرةتاوة باس لة رؤلَى ئةمريكا دةكات لة ثاراستنى ثرؤسةى ديموكراتى و ثابةند بوون بة دةستوورى ئيَراقةوةو،ريَطرتن لةهةر هةلَوةشاندنةوةو دةستكاريةك لةو دةستوورة، بيرمان نةضيَت كةوا طةلى كورد لةماوةى ئةو ثيَنج سالَةدا بةشيَكى زؤرى داوا رِةواكانى خؤى لةم دةستوورةدا ريَزبةند كردووة، مانةوةى دةستوور و ثاراستنيشى واتاى مانةوةى ئةو دةسكةوتانةية كة كورد ضةندين سالَة خةباتى بؤ كردووة و قوربانى بؤ داوة بةتايبةتيش مةسةلةى فيدرالَيةت و ديموكراتيةت. لةلايةكى ديكةوةشةوة ئاطامان لةهةرِةشةكانى ولآتانى دةوروبةريش هةبيَت، ئةوةتا لةو سالآنةدا دةيان جار توركيا و ئيَران سةروةرى خاكى كوردستانيان ثيَشيَل كردووة و ،دةيان جاريش هةرِةشة و طورِةشةى زؤر تونديش لة هةريَمى كوردستان و دةسةلآتى كوردى دةكةن، بوونى بنةكى ئةمريكى لة كوردستاندا و ضةسثاندنى ئةو رِيَككةوتننامةية بةو برِطانةوة كة ئةمريكا ثابةندى بةرطرى كردن دةبيَت لة هةر هةرِةشة و هيَرشيَكى دةرةكى،ئةو هةرِةشانةى ولآتانى دةوروبةر لةسةر كوردستان ناهيَلَيَت. ئيتر ئةو ترس و تؤقاندنانةى توركيا و ئيَرانيش دذ بة كوردستان بوونيان هيض حيسابيَكى بؤ ناكريَت، ئةوكاتةش ثةيوةنديةكانى هةريَم لةطةلَ ولآتانى دةوروبةردا دةطةرِيَتةوة دؤخى ئاسايى خؤى نةوةكا لةسةر ئةساسى ترس و تؤقاندن و ئيتبزاز كردن. لةبوارى ئابووريشدا، ئيَستا هةريَمى كوردستان ثةيوةنديةكى باشى لةطةلَ هةندىَ ولآتانى دونيادا دامةزراندووة لةرووى ئابووريةوة و ئةو ثةيوةنديانةش رؤذ بةرؤذ ثةرة دةسةنيَت و بةرةوثيَش دةضيَت. بؤنموونة. لةطةلَ ولآتى كؤريا و هةندىَ ولاتانى ديكةى كةنداو ثةرة دةسةنيَت، هةلَبةت بؤ ثيَشضوونى ئابوورى هةر ولآتيَكيش ثيَويستى بة سةقامطيرى و ئةمن و ئاسايش هةية، بوونى بنكةى سةربازى و ئةمريكى لة كوردستاندا سةربارى ئةوةى وةزعة ئةمنيةكة بةرةو ثيَشتر دةبات ئةطةر ضى ئيَستا وةزعةكةش ئارامة، بةلآم بوونى ئةمريكيةكان لةهةريَمى كوردستان لةضوارضيَوةى رِيَككةوتنيَكى سياسى و ئابوورى و ئةمنى دريَذخايةندا هةلَبةت زؤر سوودبةخش دةبيَت بؤ طةلى كورد بؤ هاوكاريكردنى حكوومةتى هةريَم بؤ بةدامةزراوةكردن و هاندانى ثرةنسيثةكانى كؤمةلَطةى مةدةنى و بنياتنانى كؤمةلَطةيةكى ديموكراسى سةقامطير لة هةريَمدا كة ياسا تيايدا سةروةر بيَت و دةستاو دةستى دةسةلآت ئازادية سياسيةكان مسؤطةر بيَت. ضةند خالَى طرنط كة دةمةوىَ ليَرةدا ئاماذةى ثىَ بدةم ئةوةية كة سةرطرتنى ئةو رِيَككةوتننامةية، دةبيَتة رِيَطايةك بؤ ضةسثاندنى ثةيوةنديةكى توندوتؤلَى دةستوورى لةنيَوان هةريَم و مةركةزدا، ضونكة مانةوةى رِؤلَى ئةمريكا لةئيَراقدا لةضوارضيَوةى ريَككةوتننامةيةكى دوو قولَى و، ئيلتيزامى ئةمريكا بة دةستوور وبةرطرى كردن ليَى دةبيَتة فاكتةريَكى طرنط بؤ رِيَكخستنى ثةيوةنديةكانى نيَوان حكوومةتى هةريَم و حكوومةتى ئيتيحادى لةبةغدا. لة كؤتاييدا جاريَكى تر جةخت لةسةر ئةوة دةكةمةوة كة ئةو رِيَككةو&#