"نويَكردنةوةى هزرى نةتةوةيى كوردى"
د.شةفيق قةزاز
20/10/2008
- روونكردنةوةيةكى ثيَويست
- نةتةوة
هزرى نةتةوةيى
- خويَندنةوةى هزرى نةتةوةيى كوردايةتى
ناسيوناليزمى كوردى
كوردايةتى بةردةوام بةرِةنطارى:
- رةوشى دابةشكراوى كوردستان.
- سياسةتى بةيةككردنى دةولَةتان دةبينةوة
- شةرِى وةفادارى
- هزرى نةتةوةيى وةك حالَةتيَكى دةروونى دةبيَتةوة بؤية لةواقيعدا كاريطةريى لةسةر بيركردنةوةى نةتةوةيى كزة
زاراوةى نةتةوة دةشيَت وا ليَكبدريَتةوة كة ماناى دةولَةتى – نةتةوة( nation- state) و هةروةها كؤى خةلَكيَك بدات كة لة دةولَةتدا دةذين ياخود سةر بةطروثيَكى خاوةن ضةند خةسلَةتيَكى جياوازن
هزرى نةتةوةيى، واتا خؤ بةنةتةوة زانين راستة ثرؤسةيةكى بيركردنةوةية بةلآم لةناخدا مةسةلةى هةلَويَستة بةمانايةكى تر دياردةى هةستثيَكردنى جياوازيةكى كةلتورى/ ئتبنى، هتد كةنيشانةى خةسلَةتيَكى جياواز بيَت ( قؤناغةكانى خةباتى كورد)
ئةمةش هةمووى فاكتةرى هؤشيارى دةهيَنيَتة كايةوة هؤشيارى بة ماناى خواست و ئارةزووى خؤبةستنةوة بةجؤريَك بيركردنةوةو ثيَناسةى نةتةوةييةوة كة زالَبيَت بةسةر تاكى كؤمةلَ و كؤمةلَدا بة طشتى جا ئةطةر كورد هزرى نةتةوةيى خؤى لة كؤمسيَثتى كوردايةتى (ناسيؤناليزمى كورد) دا ببينيَت. دةشيَت خولياى ئةو كوردايةتية كارو بيركردنةوةى سياسى بيَت لةوةى كة نةتةوةى كورد دةبيَت بةضى بطات و ئةو ريَطة ضارانة ضين كة بةماف وخواستى نةتةوةيى دةطةييَنيَت. ئايا ئيَمةى كورد لة ض ئاستيَكى ئةم كؤششة داين ؟
بةمانا دةبيَت ئةو هزرى نةتةوةيية خاوةنى ئايدؤلؤجيةك بيَت " كوردايةتى ئايدؤلؤجى نية، فراوانترة
* دةسنيشانكردنى روونى ئامانجى سةرةكى و هةميشةيى كورد
* هةتا ض ئاستيَك هزرى نةتةوةيى ئاويَنةى ئةرك و رِيَبازى كوردايةتية بةكردار (كوردايةتى ئةمرِؤ لةئاستيَكى دةروونيدا ممارةسة دةكريَت، ثلةى بةرزى رزطارى و مافى ضارةنووسى باسى ئةم ئةلقةى ليَكؤلَينةوةية هزرى نةتةوةيى و زاراوةى هةرة طرنطى ئةم بابةتةش وشةى نةتةوة ية كة تايبةتمةنديةك ئةدات بةمةسةلةى هزر ياخود ثرؤسةى بيركردنةوة.
نةتةوةش بةثيَناسة و بةخةسلَةت زؤر باس كراوة بةلآم بؤمةةستى ئةم باسة من باس لةثيَناسةى نةتةوة دةكةم كة دةلَيَت:
نةتةوةيةك بوونى دةبيَت كاتيَك ذمارةيةكى بةهةندى خةلَكيَك لة كؤمةلَيَكدا وابيربكةنةوة كة نةتةوةن و وا كردار بكةن كة نةتةوة يةكيان ثيَك هيَناوة.
* دويَنىَ باس لةهؤشيارةو زانستخوازى كرا
هةتا ئةمرؤ مينبةريَكى ئازاد و برشت نية وةلآمى ثرسيارة طةورةكان بداتةوة/ هاوكارى سةركردة و دةسةلآت بيَتبةليَكدانةوةو ليَكؤلَينةوةى زانستى خةلَكثةروةردة بةكورتى وةك دةسةلآت و نةتةوة توانايين ئةم ممارةسة ئةكاديميةى ئةمرِؤ بكات بطةيَنين و ثلة و ثايةيةكى زياتر ليَكدراوة و كار لةسةر كراو تابتوانين هةنطاوى زانيارى و زانستى سةردةم ثيَويست بؤ نويَكردنةوةى هزرى نةتةوةيى بنيَين.
دةبيَت رةخنة بطرين، بةلآم دةبيَت بوارى ئةوةش هةبيَت ئةلتيَرناتيظـ بدؤزينةوة.
* ثةيامى نةتةوة دةبيَت لةضوارضيَوةى ستراتيذ و بةرنامةيةكدا خؤى بنويَنيَت.
* ئيرادةيةكى زيندوو و هةستيار بة بةرذةوةندى بالآى نةتةوة ئةو ستراتيذو بةرنامةية بطيَريَت.
لةوانةية لاى تاكى كؤمةلَ و تةنانةت كؤمةلَ بةطشتى خواست و ئارةزووى ئةو ستراتيذ و بةرنامةية بةشيَوةى ثيَويست ديار نةبن. كةوابوو دةبيَت كةلَك وطرنطيان ليَك بدريَتةوة لةلايةن طروثيَكىسةركردةوة و ثيَشكةش بةخةلَك بكريَتلةلايةكةوة ئةم وةك خزمةتطوزاريةك دةنويَنيَت (واتا خزمةتكردن و ثةروةردةكردنى خةلَك لةلايةن سةركردةوة) وهةروةها مانايةكى زياتر ئةدات بةنويَنةرايةتى ئةو سةركردايةتية بؤ ميللةتةكةى.(بؤ ويَنة: لةرةوشى ئةمرؤى ئيَمةدا دةشيَت ئةم فاكتةريَكى كاريطةر بيَت)ضونكة بؤ ئةمرِؤ نزيكبوونةوةى دةسةلآت لةخةلَك ثيَويستة.
* روونكردنةوةى دارةتى سيستمى كؤمةلآيةتى ذيَر دةستى كوردى لةثالَ سيستمى كؤمةلآيةتى نةتةوةى بالآدةستدا (لةولآتيَكى فرة نةتةوةييدا) نمايشكردن ياخود ويَنا كردنى كؤمةلَ بؤ خةلَك ئةركى سةركردايةتى وةك ذمارةيةكى كةسى جياواز لةهةستى ئينتيما ياخود يةكةيةكى ثيَكةوة بةستراو (هاوولآتى ياخود نةتةوة)
* بةرةو رووبوونةوةى هزرى نةتةوةيى لةطةلَ رةوشى دابشكراوى كوردستان
أ- ديالؤطى كوردى – كوردى لةثيَناو يةكبوونى هزرو ستراتيذى نةتةوةيدا
ب- نزيكبوونةوة لة كؤمةلَطاى كوردى دةرةوة
ج- ثيَناسةى نةتةوةيى زمان و كيَشةى زمانى ستاندارد
د- ئاستى بيركردنةوةى سةركردايةتى لةهزرى نةتةوةيى
هـ- هزرى نةتةوةيى كوردى و ديموكراسى ضاكسازيى ناوخؤ
-خويَندنةوةيةكى هزرى نةتةوةيى كورد وةك ماةلةَكردن لةطةلَ سيستمى سياسى دةولَةتانى داطيركةر
* روانطةى كورد لةو سيستمانة و مةرجى طؤرِان
*بةرةنطار بوونةوةى ئايدؤلؤجى بةيةككردن (integration )
* هزرى نةتةوةيى كوردى و مافى ضارةنووس
* كيَشةى وةفادارى (ئايا وةفادارى بؤ دةولَةتة ياخود بؤ ئةو سيستمة كؤمةلآيةتية ذيَر دةستة كورديةية ). هةروةها ئاراستةى ئةم وةفاداريانة بؤ مةبةستيَكى بالآتر
* ثركردنةوةى ئةو كةليَنةى كورد بةقؤناغ ليَى دواكةوت
* يادكردنةوةى بة كؤمةلَى بؤنة كارةساتاويةكان و كاتةكانى سةركةوتن
* ضةترى خواستيَكى نةتةوةيى كة دابةشكردنى كوردستان ببةزيَنيَت.
ا- كورد دةبيَت ئةوةندة كؤببيَتةوة و يةكطرتووبيَت تاب توانيَت هزرى نةتةوةيى خؤى كؤبكاتةوة و ئاراستةى بةرنامةيةكى نةتةوةيى بكات.
ب- مةسةلة بوون يان نةبوونى زماتنيَكى جياواز نين بةلَكو لةم روانطةيةوة هزرى نةتةوةيى بةو ثيَوةرة ديَتة كيَشان كة ئايا وةك نةتةوة كورد خؤى ضةند ئامادةية زمانيَكى يةكطرتوو بؤ خؤى دةسنيشان بكات.
ج- لةوانةية زةرورةتيَكى سياسى ريَطربيَت لةروانطةى سةركردايةتى خؤيةوة بةلآم نةبوونى ثيَشبينى و ئاراستةيةك لةسركردايةتيةوة زيانبةخشة بة رةوشى ئةمرؤى هزرى نةتةوةى كوردى.
لةلايةكةوة نائوميَدى نةبوون بة دةولَةت لة كؤتايى شةرِى جيهانى يةكةمدا و سةرنةكةوتنى/ نشوستيهيَنانى شؤرِشةكانى كورد لةماوةى 80سالَى دواييدا، جؤريَك سايكؤلؤجى شكستى لةناخة كؤمةلَى كورددا وثيَم واية بةتايبةتى لةسةركردايةتى كوريدا بةجىَ هيَشتووة.
لةلايةكى ترةوة هةنديَك دا مةزندة دةكةن كة لةطةلَ نةمانى سيستمى كؤنى كؤمةلآيةتى و ئابوورى كورى، دةشيَت ضارةسةريَك بؤ كيَشةىكورد زياتر نيشتةجيَكردنىكورد و تيَكةلَكردنى بيَ!ت بةسيستمى ئابووريى نوىَ
* طرينطيدان بةبلآوبوونةوةى خويَندةوارى/ ثيَشكةوتنى تواناى ثةيوةندى بةردةوام.
* دووركةوتنةوة لةضارةسةرى زؤرةملىَ و بةكارهيَنانى هيَز.
هةروةها دواكةوتنمان لةكاروانى قؤناعيَك كة دذايةتى ئيمثرياليزم و كؤيلةيَتى كة ميللةتانى ترى تيَدا بوون بةدةولَةت و نةفرةتى ئةمرؤى كؤمةلَطاى نيَو دةولَةتى لةدةستكاريكردن و طؤرِينى سنوورةكانى دةولَةتانى خاوةن سةروةرى.
دووبارة فاكتةريَكى تر، ئةويش سيستمى و دواكةوتنى خواستى نةتةوةيى و نةبوونى هزريَكى نةتةوةيى ريَكخراو ياخود ستراتيذيَكى دارِيَذراو لة ئاستيَك كة جيهان باشتر تيَمان بطات.
ئاشكراية كة كوردستانى عيراق (باشوورى كوردستان!) ليَى ضاوةروان دةكريَت مةلَبةندو سةرقافلَةى طةشةسةندن و ئةركى نويَكردنةوةى هزرى نةتةوةيى بيَت. كةوابوو كار و بةرنامةى نةتةوةيى بةو تيَطةيشتنةى لةسةرةوة باسمان كرد، دةبيَت لةم بةشةى كوردستانةوة دةست ثىَ بكات.
كورد ثيَويستة لةو بؤ ضوون و ثيَشنياز و تةنانةت ئامؤذطاريانةى باس كران سوود وةربطريَت. بةلآم دةبيَت روو لةو ثرسيارة بكةين كة ئايا هزرى نةتةوةيمان تةنها بيركردنةوةية لةنةتةوة ياخود بيركردنةوة و كردارة وةك نةتةوة؟
بةرادةيةك ناضاريت ضونكة خةلَكى تر زياتر كاريان لةسةر كيَشةى نةتةوةيى ئيَمة كردووة وةك خؤمان.بةبؤ ضوونى من ولايةنانى تريش هزرى نةتةوةيى لة ئاستى كردار و كؤششى سياسى و شؤرِشطيَرِى لةقؤناغيَكداجؤريَك كشانةوةى ثيَوة ديارة منئةم رةوشة بةراوورد دةكةم بةبارودؤخى هةريَمى كوردستان ثيَش شةرِى ئازادكردنى عيراق.
هزرى نةتةوةيى كوردى نابيَت تةنها بةئةنجامى بةميراتبوونى ئاسةواريَكى رِةطةزى، زمانى و كةلتوورى ياخود خةباتيَكى شؤرِشطيَرِانةى رابردوو قايل بيَت. بةلَكوو دةبيَت شويَن ثيَى قؤناغى ثيَشوو هةلَبطريَت بةنياز و مةبةستى طؤرِان و نويَكردنةوةى ثيَويست.