"نويَكردنةوةى هزرى نةتةويى كوردى
 لةسةرةتاى سةدةى بيست و يةكدا"

د.دليَر شاوةيس
19/10/2008

بةمةبةستى باسكردن لةنويَكردنةوةى هزرى نةتةوةيى كورد، ثيَويست بة ئاوردانةوةيةك دةكات بؤ سةرهةلَدانى بيرى نةتةوةيى لة كوردستانداو ئةو هةلَومةرجانةى ثيَداتيَثةريوة. كةسةرجةميان جيَطةى دانوستان و تيَرامان و بيروبؤضونى جودان.

مةبةست لةنةتةوة كؤمةلَة كةسانيَكة كةيةكيَتى خاك، زمان،ميَذوو، دابونةريت و بةرذةوةندى و ضارةنووسى هاوبةشى ثيَكانةوة دةبةستيَتةوة.

هؤشيارى نةتةوةييش، بريتية لةهةستكردنى مرؤظــ بة ئينتيماو ثةيوةست بوون بة نةتةوةيةكى دياريكراو، يان هةستكردنى تاكة بةبونى يةكيَتى زمان، خاك، ميَذوو، دابونةريت، بةرذةوةندى و ضارةنووسى هاوبةش لةطةلَ كؤمةلَة كةسانيَكى تردا.

ديارة ئةو يةكيَتيانةى بنةماى دروستبوونى نةتةوة ثيَك دةهيَنن ئةنجامى ثرؤسةيةكى ميَذوويى و ئابوورى و كؤمةلآيةتية و يةكيَكة لةدةرهاويشتةكانى بازارى ناوخؤ. بةشيَوةيةكى تر دةكرىَ بلَيَين بةر لةثةيوةنديةكانى سةرمايةدارى نةتةوة بة وكتر وانينة لة ئارادانةبووة. كةواتة نةتةوة دةرهاويشتةكايةكى طةشةكردنى ئابوورى كؤمةلآيةتية ولةئةنجامى ثرؤسةيةكى ميَذوو كردةوة لةدايك دةبىَ، طومانيش لةوةدانية كةتا نةتةوة دروست نةبىَ هؤشيارى و هةستى نةتةوةييش ثةيدا نابىَ.

بةهؤى هةلَكةوتةى جيوطرافى، كوردستان هةميشة جيَطةى ململانيَى زلهيَزة ناوضةيى و جيهانيةكان بووة ض لةميَذووى كؤن- بابلى، ئاشوور،طريَكةكان.. سةدةكانى ناوةراست- عةرةب و موسلَمانةكان، ئيَرانيةكان و بيَزةنتةكان، مةطؤلةكان دواتر سةفةوى وعوسمانيةكان، سةردةمى نويَش لةنيَوان دةولَةتانى بةريتانيا، رووسيا، فةرةنسا، ئةلَمان و دواتريش ئةمريكا.. لةبةر ئةو هؤيةو هؤكار طةلَكى تر دانيشتوانى كوردستان لةضوارضيَوةى دةولَةتة داطيركةرةكاندا ذياون، ئةطةر ضى ناراستة وخؤ سةربةخؤيى خؤيان ثاراستووة لةرِيَطةى ئةوبنةمالَةو ميرنشينة كورديانةوة كة هةندىَ جار ئاستى سةربةخؤيان هيَندة ثةرةى سةندوة، دةستةلآتيان ثةلى كوتاوة بؤ دةرةوةى كوردستانيش وةك ئةيوبيةكان و زةنديةكان .. طةشةكردنة ئابوورى و كؤمةلآيةتيةكانى ئةوروثاكة خؤى لة شؤرِشةكانى بازرطانى، دةستوورى، ثيشةسازى و دواتر شؤرِشى فةرةنسادا بينيةوة، كاردانةوةيةكى طةورةى كردة سةرانسةرى جيهان و رؤذهةلآتى ناوةراستيش. بؤية هةر لةسةرةتاى سةدةى نؤزدةهةمةوة ئةم ناوضةية بووة جيَطةى ململانيَةكى توندوتيذ لةنيَوان هيَزة ئةوروثاييةكانداو دواتريش بووة هؤى تيَخزينى ئةو زلهيَزانة لةرووى ئابوورى – كمةلآيةتى و سياسى و فةرهةنطيةوةو بوونة هؤى دةستنيشانكردنى هيَلَة سةرةكيةكانى طةشةكردنى ئايندةى ناوضةكة. داطيركردنى ئابوورى و دةستبةسةرداطرتن بازارةكانى دةولَةتانى ئيَران و عوسمانى بووة هؤى تيَكشكانى ثرؤسةى طةشةكردنى هيَزةكانى بةرهةمهيَنان لةناوضةكةداو دواتريش ثاشكؤيةتى ئابوورى و سياسى و كةلتوورى ليَكةوتةوة.. ثرؤسةى طةشةكردنى بازارى نيَوخؤ تيَكشكاو كةوتة ذيَر كاريطةرى بازارى جيهانيةوة. بةثىَ ئةوةى داطيركةرة ئاوروثاييةكان راستةوخؤ لةطةلَ دةسةلآتدارانى ئيَران و عوسمانيدا مامةلَة و كاريان دةكرد لةلايةكةوةو ضةثةكى كوردستان لةلايةكى ترةوة بووة هؤى ثاشكؤيةتى كؤمةلآيةتى ضيةو تويَذالَة دةسترؤيشتووةكانى كوردستان. بةو شيَوةية كوردستان كةوتة ذيَر ثرؤسةى ضةندجار داطيركردنةوة. لةلايةك لةلايةن سةرمايةى ئةورثاييةوة، لةلايةكى تريشةوة لةريَطةى بازرطانة تورك و فارس و ئازةرى و ئةرمةنةكانةوة كة راستةو خؤ مامةلَةيان لةطةلَ ئةوروثاييةكاندا دةكرد. ئةم داطيركردنة دوو لؤنةيية بؤ كوردستان بووة هؤى شيَواندنى ثرؤسةى طةشةكردنى ئابوورى – كؤمةلآيةتى يةكيَتيش لة دةر ئةنجامةكانى، ئةوةية كة لة كوردستاندا سنورى نيَوان ضيةو تويَذالَة كؤمةلآيةتيةكان زؤر روون و ئاشكرانيةو هةندىَ جار هيَندة تيَهةلَكشة ناتوانرىَ بةئاسانى ليَك جودا بكريَنةوة، تةنانةت سنوردانان لةنيَوان شاروطوندا كاريَكى ئاسان نية.

لةئةنجامى هةموو ئةو هؤكارانةدا بيرى نةتةوةيى لاى كورد درةنطتر لةدراوسيَكانى سةريهةلَدا و تا رادةيةك شيَوازيَكى كؤثيكردنى ئةزموونى خؤرائاوايى بةخؤوة طرت.

ئةطةر رِاثةرينةكةى سالَى 1880 بةسةركردايةتى شيَخ عوبيدوللاى نةهرى بةسةرةتاى بزوتنةوةى نةتةوةيى كورد دابنيَن، دةروانينة تاكؤتايى جةنطى دووةمى جيهانيش ئامانجى سةرةكى بزوتنةوةى رزطاريخوازى نيشتمانى كوردستان بريتى بووة لةثيَكهيَنانى قةوارةيةكى سياسة سةربةخؤ، كةض         ى لةدواى جةنطى دووةمةوةو لةذيَر كاريطةرى دةرهاويشتةكانيدا بةجةنطى ساردةوة،ئيتر ئةو بزوتنةوةية جؤرة ثاشة كشةيةك دةكات و خؤى لةدوو تويَى بةرنامةكانى بزوتنةوةى ديموكراسى و نيشتمانى ئةو ولآتانةدا دةدؤزيَتةوة كة كوردستانيان بةسةردا دابةشكراوة. ئةم ثاشكؤية نية ئامانجةكانى بزوتنةوةى رزطاريخوازى كوردستان و دروشمةكانى دةطؤرآ بؤ مافى خودموختارى، ئؤتؤنؤمى و مافى رِؤشنبيرى...

هةر لةسةرةتاى دروستبوونى ثارت و رِيَكخراوة سياسية كوردى و كوردستانيةكانيش كة زؤربةيان لةناخى خيَلَ و بنةمالَةوة هاتنة دةرةوة و رؤلَى بنةمالَةكانى بةدرخانيةكان ووشة سرينيةكان بةروونى ديارة)دواتريش كةوتة ذيَر كاريطةرى بيرى، رؤذئاواو ئةزموونى طةلآنى دراوسىَ.لةدواى جةنطى دووةمى جيهانيش زؤربةى هةرة زؤرى ثارت و رِيَكخراوة سياسية كوردى و كوردستانيةكان طةر كؤثى رِيَكخراوة كؤمؤنيشتيةكان نةبوبنة، راستةوخؤ لةذيَر كاريطةرى ئةو بزوتنةوةيةدا دابوون. تا ئيَستاش لةكؤمةلَى ئيسلاميةوة تا رِيَكخراوةكانى ئةوثةرى ضةث لةسةر بنةماكانى لينينزم بؤ رِيَكخستن و ستنتراليزمى ديموكراسى) بةرِيَوة دةضى.

ئةزموونى دةسةلآتة كورديةكانى دواى جةنطى يةكةمى جيهان لةطةلَ هةموو   سةروةريةكان كاردانةوةى ئةو رةوشةى رِيَكخراوة كورديةكانى ثيَوة ديارة:

ئةزموونةكانى خؤيبون لةراثةرينى ديَرسيم، ذ. ك و دواتر حيزبى ديموكراتى كوردستان لة كؤمارى كوردستان، ثارتى ديموكراتى كوردستان لة شؤرِشى ئةيلول و دانوستانةكانى لةطةلَخكومةتةكانى عيراق، هةموو ثارتة كوردستانيةكانى دواى نسكؤى شؤرِشى ئةيلول هاتنة سةر طؤرةثانى خةبات و ململآنىَ ناوةدةكانيان تا ئةمرؤش.

طؤرِانكاريةكانى كؤتايى سةدةى هةذدةو سةرتاى سةدةى 21 لةهةرةسهيَنانى بلؤكى رؤذهةلآت و يةكيَتى سؤظيةت،ثاشةكشةى بزوتنةوةى شؤرِشطيَرى لة سةرانسةرى دنياو بالآ دةستى ئابوورى، سياسى، سةربازى و تةكنةلؤذى رؤذئاواى ئةوروثاو بةتايبةت ئةمريكا تيَروانينيَكى دروستكرد كة ئيتر كؤتايى ميَذووةو ئةمريكا بؤتة تةنيا ئاغاو برياردةرى رووداوةكانة و ئةوةى دواى نةكةوىَتيا دةضىَ... بةتايبةتى ثرؤسةى داطيركردنى عيراق ئةم بيرو بؤضوونةى لةهةريَمى كوردستاندا ثتةوكردو هةنديَكى واي بؤ دةضن كةكىَ بتوانىَ زووتر بة ئةمريكايى بوونى خؤى رِابطةيةنىَ سةركةوتووترة... لةهةلومةرجيَكى ئةو جؤرة لةسةرهةلَدان و طةشةكردنى هزرى نةتةوةيى كوردو ئةزموونةكانى بزوتنةوةى رزطاريخوازى كوردستان بؤماوةى زياتر لة 125 سالَ دةبىَ خويَندنةوةو تيَروانينمان ضؤن بيَت لةثيَناو نويَكردنةوةى هزرى نةتةوةيى و نيشتمانى كوردستانى لةسةرةتاى سةدةى بيست و يةكدا؟

 ئاخؤ ضؤن دةتوانين لةدنيايةكى وا جةنجالَ و ثرِ طؤرِانكارى خيَراو بنةرةتيدا بطونجيَنينو زياتر دوانةكةوين لة رةوتى بةرةو ثيَشةوةضوونى كؤمةلَطاى سةردةم؟

- بةر لةهةموو شتيَك دةبىَ ضاونةترسانة تيَروانينيَكى رةخنة ئاميَزى زانستيانةمان هةبيَتبؤ ميَذووى زياتر لة 125 سالَى بزوتنةوةى رزطاريخوازى نيشتمانى كوردستان،ضيتر موكورتىو هةلَةكانى خؤمان بةفاكتةرة دةرةكيةكان دانةثؤشين، ضاونةترسانة دةستنيشانى هةلَةو كةموكورتيةكان بكةين و ضارةسةريان بؤ بدؤزينةوة.

-لةكاتيَكدا دنيا بووة بةطونديَكى طةورةو هةموو رووداوو ئةنجامةكانى لةهةموو سوضيَكى ئةم جيهانةدا ديارن و كاردةكةن و دةبىَ ئيَمةش دوورة و ثةريَزو طؤشةطير نةبين، بةلآم بةمةرجيَك تةنيا فاكتةريَكى وةرطرتةى مردوونةبين، بةلَكو سوود لةو دةستكةوتانة وةرطيرين بة ئاويَتة كردنيان بةئةزموون وكةلتوورو بةثيَى بارودؤخى وولآت.  

- هزرى نةتةوةيى دةبىَ ديموكراس و ئاشتى خوازو ثشتئةستوربىَ بةمافةكانى مرؤظـ. داكؤكى بكات لةمافةكانى ئافرةت، لةسةر بنةماي ثيَكةوة ذيانى ثيَكهاتةكانى خةلَكى كوردستان و دادثةروةرى كؤمةلآيةتى ثيَكهاتبىَ.

- لةخزمةت ثرنسيثةكانى بزوتنةوةى نيشتمانى و رزطاريخوازى كوردستاندا بيَت لة ئازادى نيشتمانى و نةتةوةيى و دروستكردنى قةوارةيةكى نةتةوةيى سةربةخؤ و دابينكردنى طةشةكردنى ئابوورى وكؤمةلآيةتى.

- ثشت ئةستووربىَ بةكةلتوورو كةلةثورى نةتةوةيى و نيشتمانى ثيَشكةوتوخوازى خةلَكى كوردستان، كراوة بىَ لةطةلَ جيهانى دةرةوةو بتوانىَ ئةو ثةرى سوود لةطةشةكردنى زانستى وتةكنةلؤذى وةرطرىَ.

- بوونى فرة حزب و رِيَكخراوةى جوداو بيروبؤ ضوونى جؤربةجؤر دياردةيةكى تةندروست و ثؤزةتيظة طةر لةضوارضيَوةى ستراتيذى بزوتنةوةى رزطاريخوازى كوردستاندا كؤببنةوةو بؤ ثيَكةوةنانى قةوارةيةكى سةربةخؤ و طةشةكردنى ئابوورى و كؤمةلآيةتة تيدا بيَت. لةو رِيَطةيةوة فراوانترين ضين و تويَذالَة كؤمةلآيةتيةكان رؤلًَى ئةكتيظــ و بنيادنةرى خؤيان دةطريَتن.

- لةسةرةتاى سةدةى بيست ويةكدا ئةزموونيَكى نوىَ لةخوارووى كوردستاندا هاتة ئاراوةن ئةويش لةدايكبوونى خكومةتى هةريَمى كوردستانة. ئةطةر ثيَشتر كارى سياسى و ئايدؤلؤذى تةنيا لةضوارضيَوةى حيزب و بةرذةوةنديةكانيدا بوبيَت، لةمةودوا دةبىَ بخريَتة ضوارضيَوةىدةسةلآتى حكومةتى هةريَمى كوردستان ئةطةر ضى تا ئيَستاش لايةنة سياسى و ئابوورى و ياساييةكانى بةتةواوى نة خةملَيون.طرنطى بدريَت بةثتةوكردنى طيانى هاونيشتمانى (المواطنه) لةسةر بنةماى يةكسانى ئةرك و مافةكان. ئةطةر ضى حيزب دامةزريَنةرى ئةو دةستةلآتةية، بةلآم دةبىَ ثاشة كشة لة بةشيَك لة بةرذةوةندى ودةسةلآتةكانى بكات بؤ ثةرلةمان و دةزطاكانى حكومةتى هةريَم.

- ئةو هةلَومةجانةى باسكران لة كؤمةلَطايةكى مشةخؤرى دواكةوتودا ثيَك نايةت، بؤية دةبىَ كؤمةلَ لةدؤخيَكى بةكاربةرةوة بطويَزريَتةوة بؤ دؤخيَكى بةرهةمهيَنى كارطةر.

- ئةوانة تةنيا كؤمةلَة بيروبؤضونيَكة، كةدةكريَت لةسةر هةموو خاكيَكى سةرنج و تيَبينى هةبيَت، هيوادارم بةسةرنجةكانتان بابةتةكة دةولَةمةند بكةن و كةلةبةرةكانى ثر ِبكةنةوة.