"رؤلَى زمان لةنويَكردنةوةى هزرى نةتةوةيى"

 د. عةلى جوكل مامؤستاى زانكؤ
19/10/2008

بىَ طومان زمان رؤلَيَكى سةرةكى هةية لةهزرى نةتةوةيى، ضونكة زمان دةربرِى هزرة، بؤية زمان بةشوناسنامةى نةتةوة دادةندريَت، بةلآم لةهةمان كاتدا دةكريَت كةسانى نةتةوة تةنيا زمانى زكماك بزانن، لةهةمان كاتيشدا فرة زمانى زاتى بن، هةربؤيةش زؤرجار لةجياتى نةتةوة، كؤمةلَطاى ئاخاوتن بةكارديَت ئةمةش زياتر بةشيَوةيةكى فراوان لةلايةن كؤ زمانةوانيةكان بةكارديَت بةمةبةستى دةست نيشانكردنى كؤمةلَطا لةسةر بنةماى زمان، ديارخستنى ئةو ثةيوةنديةى كة لةنيَوان كؤمةلَطاو زمان بةديار بكةن بةلآم زاراوةى نةتةوةو ثةيوةندى بةزمانةوة زياتر كارى سياسيةكانة ضونكة ئةوانة زمان وةك يةك لة ثيَكهاتةكانى نةتةوة دادةنيَن هةر لةبةر ئةوةشة باسةكةمان دةكةيتة دوو تةوةر، تةوةرى يةكةم ثيَناسةكانى كؤ زمانةوانيةكان لةدةست نيشانكردنى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى دةخةينة روو، كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كورديش بةثىَ ى ئةم ثيَناسانة ضؤن دةبىَ، ئينجا ديَنة سةر رؤلى زمان لةبوونى نةتةوةو بنيادنانى قةوارةى سياسى بؤ نةتةوةكة ئةمةيان يةكيَكة لةهةرة دياردةكانى هزرى نةتةوةيى نويَدا.

1-كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى

يةكةم زمانةوان كةثيَناسةى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كردوة ليؤنارد بلوم فيَلَد 42 ز1933:بووة كة بةم شيَوةى خوارةوة ثيَناسةى كردووة.

"كؤمةلَطاى ئاخاوتن كؤمةلَة خةلَكانيَكى كة لةريَطةى هؤيةكانى ئاخاوتن تيَكةلآوى يةك بووينة".

بةطويَرةى ئةم ثيَناسةية كؤمةلَطاى ئاخاوتن دةكريَت كة يةك زمان يان فرة زمان زان بن، ئةوةى ثةيوةيستة يشة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى زمانى كوردى، ئةوةية كة ئةو دةولةتانةى حوكمى كورديان كردووة، وايان لة كوردةكان كردووة كة فيَرى زمانىفةرمى دةولَةتةكانيان ببن، واتة يةكيَك دةتوانيَت بةئاسانى بزانيَت كة كوردةكانى كوردستانى عيراق دةتوانن لةطةلَ عارةبةكان تيَكةل بةيةك بين و لةريَطةى زمانى عارةبى يةوة ثةيوةندى بةيةكتر بكةن، هةروةها ناوةناوة لةنيَوان خؤشيان دا دةتوانن زمانى عارةبى وةك زمانى ليَك تيَحك طةيشتن و ثةيوةندى بةيةكتر بةكارى بيَنن، بةتايبةتى ئةوانةى تا رِادةيةك ئاستى خويَندةوارى و رؤشنبريان بةدةست هيَناوة، يان خةلَكى شارةكانى لةطةلَ ئةوانةى كة لة دةرةوةى هةريَمى كوردستانى عيراقدا دةذين، ضونكة عارةبى ناوةندى فيَركردن بووةو زمانى كورديش وةك زمانيَكى خؤجىَ يةتى و شيَوةزاريَكى ناوضةيى سةير كراوة،ضونكة هةر لةسةدةى خةوتى زاينى زمانى عارةبى بووة بةزمانى ئاين و شويَنى زمانى فارسى لة رؤذهةلآتى ناوينى طرتةوةو بوو بةزمانى فةرمى بةلآم زمانى فارسى دواى سىَ سةدة توانى شويَنى خؤى بكاتةوةو بيَتةوة بةزمانى فةرمى دواتريش دواى حةوت سةدة زمانى توركيش شويَنى خؤى كردةوةو لةجيهانى ئيسلامى بووة زمانى فةرمى، كةضى زمانى كوردى هيض كاتيََك لةو ماوانةدا زمانى فةرمى نةبووة، لةئاكامدا زمانةكانى دى بوونة زمانى كةلتوورو فيَركردن و رووناكبيرى و ثةيوةندى كردن لةرِووى فةرميشةوة بةرضاوتربوون، هةر بؤيةشة و هؤكاريَكى بنةرةتيشة كة ئيَستا سةردةستةى كوردان دةيانةوىَ وةضةرخانيَك بيَت و دةيانةوىَ زمانى كوردى لةبةرضاو بطيَريَت،هةر ضةندة لةطةلَ سةرهةلَدانى هةست و هزرى نةتةوايةتى كوردان بة بةر خودانيَكى بةردةوام دةيانةويَت كةلتوورو شوناسنامةى نةتةوايةتى خؤيان بثاريَزن و بةرةو ثيَشى ببةن، بةلآم لةةطلَ ئةوةش كؤمةلَطايةكى فرة زمانة ئةمةش لةئةنجامى دابةشبوونى وولآتى كوردانة بةسةر ضوار دةولَةت كة هةر يةك لةو دةولَةتانة هةلَسوكةوتى جياواز لةطةلَ كيَشةى جياوازى زمان دةكةن، بةلآم سةرِةراى ئةمةش زؤر لة ئاكنجيانى يةك زمان دةزانن، بةتايبةتى طوند نشينةكاندوو زمانزانى تاكيش لةشارةكان دياردةيةكى جيهانية بةلآم ئةوةى راستى بيَت ئةوةية كة زؤربةى خةلَكى كوردستانى عيراق بةثيَك هاتة جياجياكانيشةوة بةزمانى كوردى قسة دةكةن، بؤ ئةمةش هؤكارى ضاك بةدةستةوةية، هةرضةندة ناوةرؤكى ئةم كيَشةية كةميَك جياوازة، ئةميش ئةوةية كة هةندىَ ناوضةى كوردستانى عيراق كؤمةلَة قسةكةرى نةتةوايةتيةكانى دى تيَداية هةر وةك سيرابكةكان (واتة ئاشوورى و كلدانى) و توركمانةكان كة لةسةرةرِاى زانينى زمانى كوردى خاوةن زمانى زطماكى خؤيانن، كوردى زانيان لةبةر ئةوةية كة زمانى كوردى لةهةريَمى كوردستان زمانى بالآو باوة، هةر ضةندة لة كوردستان سيرابك و توركمانةكان تا كةميَك كاريطةريان هةية، ئةمةش لةبةر ئةوةية كة خكومةتى هةريَمى كوردستان مافى كةلتوورى زمانةوانى بؤ مسؤطةر كردوون، بةلآم لةطةلَ ئةوةش قسةكةرانى ئةم نةتةوانة ئارةززى دوو زمانزانيان هةية، بةلآم بةثيَضةوانة زمانةكانيان لةعيراقدا ثايةى زمانى فةرميان نية تةنيا لة كوردستان نةبيَت هةر بؤيةش لةرووى ثراكتيكةوة لةسةر ئاستى عيراق زمانةكانيان.

يةكةم بايةخ و كةم كاريطةر دادةندريَن

بةلآم لة كوردستاندا رةوشى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى فرة شيَوةزارو فرة زمانزان كؤمةلَةى نةتةوايتةكانى وةك سيرابك و توركمانيشى تيَداية لةهةمان كاتدا بةضةندين ريَطا تيَكةلَ بةيةكتر دةبن و لةوانةية بةشيَوةزارى زمانيَكى هاوبةش ثةيوةندى بةيةكةوة دةكةن و واتة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى و كؤمةلَطاى ئاخاوتنى نةتةواييةكانى دى ضووينة ناو يةكتر بؤية دةتواندريَت بةيةك كؤمةلَطاى ئاخاوتن دابندريَت ضونكة هةر كؤمةلَطايةكى ئاخاوتن كة تاكةكانى دوو زمان زان يان فرة زمان زان بن مةرج نية كة لةرووى كؤمةلآيةتى يان كةلتوورى يةك بن.

بةثىَ ى ئةم بؤ ضوونة دةكريَت كؤمةلَطاى ئاخاوتنى نةتةوايةتيةكانى دى كوردستان بةكؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى دابندريَت ضونكة ئةوان دةتوانن ثةيوةندى لةطةلَ خةلَكانى كوردستان راستةوخؤ يان ناراستةوحؤ لةريَطةى زمانى باتو بكةن كة ئةميش زمانى كوردية، هةروةك لة ثيَناسةى ضارلس هوكد 8:1958 داهاتووة كة دةلَىَ:

"هةريةك لةو زمانانةى كة ثيَناسةى كؤمةلَطاى ئاخاوتنيَك دةكات ئةوةية كة هةموو خةلَكةكة راستةوخؤ يان ناراستةوخؤ لةريَطةى زمانيَكى باو ثةيوةندى بةيةكتر بكةن.لةمةياندا ثيَوةرى ثةيوةندى بةيةكترى لةنيَو كؤمةلَطادا زيادكراوة، بةطويَرةى ئةم ثيَناسةية، هةر يةكيَك كة لة وولآتةكانى ليَك جودا دةذين و هةمان زمانيش بةكارديَنن، بةلآم هيض ثةيوةنديةكيان لةطةلَ بةهيض شيَوةيةك لةطةلَ يةكتر دا نية، ئةم كؤمةلَطايانة بةيةك كؤمةلَطاى ئاخاوتن دانادريَن، بةثىَ ى ئةم ثيَناسةية طةلى كورد لةك وردستانى طةورةدا، هةموويان بةيةك كؤمةلَطاى ئاخاوتن داناندريَن، ئةمةش بؤ دابةشكردنى كوردستان دةطةريَتةوة، بةلآم خةلَكانى كؤمةلَطاى كوردى قةناعةت بةم ثيَناسةية ناينن، ضونكة كوردةكان لةرووى شوناسنامةى نةتةوايةتية خؤيان بة ئةندامانى يةك كؤمةلَطاى ئاخاوتن دادةنيَن و ليَك دابرانيان لةيةكترى بةشتيَكى دةستكرد دادةنيَن و هؤيةكةش بؤ ئةمة دةطةريَننةوة كة ئةو دةولَةتانةى ئيدارةى كوردو كوردستان دةكةن ثةيوةندى بةيةكترى كوردانيان سةخت كردووة بةلام لةدواى نيوةى سةدةى رابردوو قسةكةرانى شيَوةزارةكانى زمانى كوردى لةم دةولَةتانة لةريَطةى بزووتنةوةى شؤرِشى ئةيلوولو بزووتنةوةى رزطاريخوازى كوردى لة كوردستانى عيراقدا توانيان ثةيوةندى بةيةكترى بكةن، لةم سالآنةى دوايشدا لةسةردةمى تؤرى ئينتةرنيَت، سةردةميَكى نوىَ لةضالاكيةكانى زمان و هزرى نةتةوةيى دةستى ثيَكرد و لةوانةية زمانى نةتةوةيى باو بةدةست بهيَنن، لةهةمان كاتدا لةجياتى ليَك دابرِان و طؤشةطيرى زؤر بةشانازى بانطيَشةى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى يةكطرتوو دةكةن، ئةم راستية زؤر بةروونى لةثيَناسةى جؤن لاينر1970:3262 كردوويةتى ديارة كة دةلَىَ:

"كؤمةلَطاى ئاخاوتن ئةوةية كة خةلَكةكةى زمانيَ كيان شيَوةزاريَكى دياريكراو بةكاردةهيَنن"

بةثىَ ى ئةم ثيَناسةية، يةكيَك دةتوانيَت بطاتة ئةو ئةنجامةى كة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى تايبةتة بةو خةلَكانةى كة زمانى كوردى بةكار دةهيَنن، بةلآم زمانى كوردى وةك زؤربةى زمانةكانى جيهان ثيَك هاتووة لةضةند شيَوةزارو نيمثةشيَوةزارة طؤظةر. سةرةاى ئةم جؤراو جؤرةش، هةلَكانى كورد بةهةمان هةلَويَست لةزامن بةشدارى دةكةنو هةست دةكةن كة سةر بةكؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردين، زمانةكةشيان شوناسنامةى نةتةوايةتيشيان، هةر ضةندة نيشتمانةكةيان لةنيَوان ضوار دةولَةت دابةشكراوة.

ئاليَرةدا ثرسيَك خؤى كيَل دةكاتةوة، ئةميش ئةوةية، ئايا دةكرىَ"زمان" "يان كؤمةلَكا ئاخاوتن" لةرووى جوطرافيةوة دةست نيشان بكريَت؟ سةبارةت بةكؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى، وةرامى ئةم ثرسيارة بة " نةخيَر" وةرام دةدريَتةوة، ضونكة ثيَوةرى جوطرافى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى و خةلَكانى كورد ليَك دابرِ دةكات، هةر ضةندة ئةم دابرِ كردنة لةنيَوان ئةم ضوار دةولَةتة دةستكردنيش بيَـت، ضونكة كوردةكان بةثيَوةرى شوناسنامةى نةتةوايةتيان خؤيان بةيةك كؤمةلَطاى ئاخاوتن دادةنيَن و ئةم ليَك دابرِانةش تةنيا هؤكاريَكى سياسى يةو بةهؤى هؤكارى سروشتى جوطرافيةوة نية، هةر لةبةر ئةوةشة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى وا ثيَناسة دةكريَت كة طروثيَك خةلَكن و خؤيان دادةنيَن كة قسة بة هةمان زمان دةكةن ئةويش زامىن كوردى ية، ئةنجاميش ئةوةية كة هةموو شيَوةزارةكان وةك يةك زمان دابندريَت، هةر ضةندة جياوازيش لةنيَوان شيَوةزارةكان دا هةبيَت، ضونكة قسةكةرانى هةموو شيَوازةكانى خؤيان وا دةنيَن كة قسة بة زمانى كوردى دةكةن، بةلآم ئةم جؤرة هةستة ثرسياريَك ديَنيَتة ئاراوة ئةميش ئةوةية كة ئايا دةكريَت زمان لةطةلَ نةتةوايةتى يةكسان بكريَت؟ وةرامى ئةم ثرسيارةش هةر نةخيَرة، ضونكة نةتةوايةتى ضةمكيَكى ليَكةو زؤرجار زمان ئةوةندة لةهةستى نةتةوايةتى رؤلَ نابينيَت (103: 1992) ضونكة زؤر كةس هةنة كة خؤيان بةكورد دادةنيَن و خؤيان بةستوتةوة بةهةست و ئازارةكانى كؤمةلَطاى كوردى كةضى نازانن بة زمانى كوردى قسة بكةن.

ئا بةم شيَوة زؤربةى تاكةكانى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى دووزمان يان فرة زمان دةزانن، ئةم دياردةيةش لة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى زياتر بوويتة نةريت، نةك شتيَكى نامؤ بيَت، هةر لةبةر ئةمةشة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى تةنيا ثشت بة زمان نابةستيَت بةلَكو سةرِةرِاى رةوشى زمانةوانى تاكةكانى كورد لة ضةندين ثيَوةرى ديدا هاوبةشن وةك يةكيَتيةتى كة لتوورو هةستى نةتةوايةتى ....هتد، هةروةك لةوثيَناسةى كةلةلايةن وليةم لابؤظـــ 1972:120 دا هاتووة كة دةلَىَ:

" كؤمةلَطاى ئاخاوتن ثيَناسة ناكريَت بةريَكةوتنةكان لةسةر بةكارهيَنانى توانةكانى زمان بةلَكو بة بةشدارى كردن لةكؤمةلَيَك رةوشى هاوبةش ثيَناسة دةكريَت، ئةم رةوشتانةشى جؤرى ديارن لةهةلَسةنطاندن و هةلَسوكةوتدا، هةروةها كؤمةلَطا دةكريَت بةيةكيَيةتى نموونة جياجياكان ثيَناسة بكريَت كة تا ئاستيَكى تايبةت جياواز يان لةبةكارهيَناندا هةية".

بىَ طومان ئةم ثيَناسةية " زياتر ئاماذة بةنةريتة هاوبةشةكان و نموونة ثوختكراوةكان دةدات زياتر لةوةى كة زمان بكاتة بنةما. هةر بؤيةشيةكيَك دةتوانيَت واثيَش بينى بكات كة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى زياتر ثشت بةهستكردن بةبةرامبةر شوناسنامةى نةتةوايةتى دةبةستيَت، ئةمةش بؤ قةناعةت عيَنان ثيَويستى بةضةندين ثيَوةرة وةك ثيَوةرى زمان، ميَذووى هاوبةش، رةضةكةى هاوبةش و نةريت، هةر ئةم ثيَوةرانةشة واى لةطةلى كورد كردووة بةبةردةوامى بانطهيَشةى ئةوة بكات كة هةلَطرى شوناسنامةى كوردةو ئينتيماى بؤ كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى هةية، بةتايبةتى ئةوانةى كة بةرةضةلةك كوردن و زمانى كورديش نازانن، بةلَكو هامووشؤو تيَكضرذانةكيان بةزمانةكانى عارةبى، فارسى و توركية، بة تايبةتيش ئةو كوردانةى كة لة دةرةوةى كؤمةلَطاى كؤردين، يان ئةوانةى كة لةناو نمووييةكانى ئةو ميللةتانة دةذين كةلةوانةية زؤر جار ناكؤكى كةلتوورى لةنيَوان كوردو ئةوانى دى رووبةرووى يةكتر بنةوة هةر بؤيةش لةم روانطةوة ناكريَت زمان بةثيَوةريَكى ثربةثيَست بؤ ئينتيماى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى دابندريَت، بةلَكو دةكريَت بةطويَرةى ثيَناسةكانى دل هايمى 1972 و مايكل هاليدةى 1972 هةلَبسةنطيَندريَت كة دةلَيَت:

"جةخت كردنةوة لةسةر كؤمةلَطاى ئاخاوتن وةك طروثيَك كةهةموو خؤيان هةست بةوة بكةن سةربةكؤمةلَطاكةن زياتر طروثيَك كة تةنيا زمانةوانى ولايةكانى دةرةوة دةربارةى بزاندريَت 1980:27.

بةطويَرةى ئةم ثيَناسةية ئينتيما بؤ كؤمةلَطاى ئاخاوتن بةوة دةبيَت كة تاكةكان خؤيان دةخةنة بوارى ضةند سةودايةك، مةوداكانيش ئةوةية كة طروثةكان خؤيان ديارى دةكةن، بةثىَ ى ئةو ديارى كردنةش ئينتيماى خؤيان دةست نيشان دةكةن و هةر لةضوارضيَوةى ئةو مةودايانةش طروثةكان بةدلَنيايةوة ثيَك دةضن، هةر بؤيةش يةكيَك دةتوانيَت دةست نيشانى كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى لةسةر بنةماى ثيَوةرة نا زمانةوانةكانيش ديارى بكات و ثؤلين كردنى لايةنةكانى زمانةوانيش دةكريَت بة بةشدارى هةندىَ شت بكريَت و بة ثةيوةستةيةكى تايبةتى يةكةكانى زمانةوانى كةخؤى هةر لةزامن هةلَدةبذيَريَت، هةروةك كة ثؤلنجةر لة ديارى كردنى كؤمةلَطاى ئاخاوتن بؤى ضووة كة دةلَىَ:-

" هيض سنووريَك بؤ ئةو ريَبازانة نية كة تيايدا مرؤظــــ خؤيان بةيةكةوة ثةيوةست دةكةن بؤ ديارى كردنى ناسنامةى خؤيان ئةمةش بةدةست هيَنانى خؤثاراستن و خؤشى و عيبادةت يان هةر دياردةيةكى كة لةلايةن باو بيَت، هةربؤيةش لةئةنجامدا هةر سنوريَك بؤبوونى ذمارةى شيَوةزارةكان نية كة لة كؤمةلَطاى ئاخاوتن دا دةبينيَت". ئةوةية كة بةطويَرةى ئةم ثيَناسةى كؤمةلَطاى ئاخاوتن هةر ئاكنجيةك وةك ئاكنجيانى قسةكةرانى كوردى زؤر سروشتية كة ثيَش بينى ضةندين كؤمةلَطاى ئاخاوتن لة كوردستان بكريَت كؤمةلَطاكانيش ، كؤمةلَطاى ئاخاوتنى سريانى، كلدانى، ئةرمةنى، توركمان و سةرةراى ضةندين طروثى ئاينى وةك موسلَمان و كريستيان و يةزيدى و عةلى يةللاو يان ضةندين طروثى شيَوةزارى وةك كرمانجى سةروو و ناوةراست و خواروو، طؤران لةك و لورِو ديمبلى، هةروةها كؤمةلَطاى نيمضة شيَوةزارةكان و طؤظةر كة هةموو رةطةز و سيستةمة زمانةوانيةكانى تيَكضرذانية، ضونكة زمان مولَكى هيض ناوةنديَكى كؤمةلآيةتى يان تاكةكان و ياخوود طروثيَكى تايبةت نية، بةلَكو هؤكارى ثةيوةنديةكانة و بةهؤيةوة تاكةكانى كؤمةلَ لة دوورو نزيك ليَك تيَكدةطةن، واتة زمان ئامرازة، زمانى خةلَكى كوردستان زمانى كوردى ية، زمانى كورديش كةم يان زؤر سيماية تايبةتيةكانى خؤى هةية، هةروةها جياوازيش لةنيَوان دياليَكتةكان دا هةية بةلآم رةوشى زمانةوانى لة كوردستانى عيراقدا ئةوةندة ئالؤز نية ئةطةر بة زمانةكانى دى بةراوورد بكريَت، بةتايبةتى ليَكضوونة بنةرةتيةكان كةلة نيَ,ان هةردوو شيَوةزارة سةرةكيةكة واتة (سؤرانى و بادينى يان كرمانجى ناوةراست و سةروو) دا زؤر ديارة و قسةكةرانى هةر يةكيَكيان دةتوانن هامووشؤى يةكتر بكةن و تا رادةيةكى مةعقوليش لةيةكتر بطةن كة بةئاشكرا دواى ضةند رؤذيَك راهيَنان زؤر بةضاكى لةيةكتر دةطةن.

سةرةراى ئةمة كورد نةتةوةيةكى طةورةية و دةتوانن ئةو دةولَةتانة نا ضار بكةن كة زمانى كورديش شان بةشانى زمانةكانى فارسى و عارةبى و توركى بيَت بة زمانى فةرمى بةتايبةتى لةعيراقدا زمانى كوردى ضةندين هةنطاوى باشى هاويشتووةو ئيَستاكةش بةثىَ ى دةستوورى عيراقى زمانى كوردى شان بةشانى زمانى عارةبى زمانى فةرمى ية ، بةلام كوردةكانى عيراق خويَندنيان بةزامنى عارةبى بووة لة ئةنجامدا زؤربةى كوردةكان دووزمانى زانن ئةمةش بويتة راستيةك بةتايبةتى ئةوانةى لةشارةكانى ناوضة عةرةبيةكان دةذين يان ئةوانةى لةسنوورى كوردستان بةرةو ناوضة عةرةبيةكان دةذين تا رادةيةكيش وةك زؤربةى هاوولآتي عيراق دةتوانن بةعارةبى قسان بكةن، هةر بؤيةش زمانى عارةبى بوويتة زمانى دووةمى كورد، نةك هةر كورد بةلَكو زمانى دووةمى هةموو نةتةوةكانى دى عيراق وةك ئابوورى، ئةرمةن و توركمانةكانة.

هةروةها وةك بةخشندةيةكى نةويست بؤ زؤربةى خةلَكانى كؤمةلَكاى ئاخاوتنى كوردى كة لةبةغدا و مووسلَ  دةذين بطرة هةتا بؤ ئةوانةى لةمةندةليش دةذين زمانة كورديةكةيان لةنيَ, دةضىَ بةرةو فةوتانة، بؤية بةئاشكرا داية بةركوردةكان لةبةر هةستى نةتةوايةتى هةست دةكةن بةثيرةوكردنى زمانى عارةبى وايان لىَ هاتووة لةهةندىَ لايةنةوة نامؤ بن.لة بؤ كةلتوورو نةريتة كوردايةتيةكةى خؤيان و لىَ ى دووركةوتينةوة ئاواتة خوازانيش مندالةكانيان رةوشى ئةو ديارةدانة ضاك بكةنةوة 1974:136 هةروةها كرمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى لةعيراقدا حةز دةكةن لةعارةب جيابكريَنةوة، نةك هةر بةزمان كة بةثيَوةريَكى شوناسنامةى نةتةواةيتى دادةندريَت بةلَكو زياتر بةو تايبةتيانة كةخؤيان خاوةنيةتى وةك ناسنامةى نةتةوةيى و ميَذووى هاوبةشى و رةضةلةك و نةريت و كةلتوورو زمانيش بةبؤضوونى ئةندامانى كؤمةلَطاى ئاخاوتن بةطرينطترينيان دادةندريَت 1980:29 .

لةكؤتاييدا دةتوانين بطةينة ئةو ئةنجامةى كة كؤمةلَطاى ئاخاوتنى كوردى كؤمةلَطاية كة زمانيَكى تايبةت بةكاردةهيَنن كة لةكؤمةلَطاكانى دى جيايان دةكاتةوة سةرةراى هاوبةشى بوونيان لةضةندين سيماو ثيَوةرو ثيَودانطى دى وةك خاك كةلةسةرى دةذين و ميَذووى هاوبةشى يةك رةضةلةك و نةريت و هةستى ثيَناسةى نةتةوايةتى و بةتايبةتى ئةو سيمايى جياكةرةوةكانى ئاخاوتن كة لة نةتةوةكانى عارةب و فارس و تركيان جيا دةكاتةوة.

سةرةراى ئةم هةموو بؤ ضوونانة زمان وةك سومبلى شوناسنامةى نةتةواةيتى دادةندريَت راستةوخؤ و ناراستةوخؤ ثةيوةندى بةهةموو ثيَوةرةكانى ئينتيماى نةتةوايةتى هةية و رؤلَى سةرةكيش دةبيَت لةثرؤسةى بنياتنانى قةوارةى نةتةوةيى، زؤربةى وولآتةنةتةوةيية نويَيةكان بةشيَوةيةكى سةرةكى لةسةر بنةماى ثيَناسةى نةتةواةيتى دامةزراون، هةرضةندة دةتواندريَت وةك فرة كؤمةلَ ببندريَن جطة لة وولآتانى نموونةيى ( ئايديال) وشتيَكى سروستية وولآتى نةتةوةيى ثيَويستى بةزامنى باو وهاوبةشى هةية سةرةراى كؤمةلَطا ئاخاوتنة جياجياكان ئةو طروثانةى كة ثيَشتر باسمان كرد، ضونكة لةرووى ميَذوويةوة نةتةوة بريتية لةشيَوةى كؤمةلَطايةك كةخةلَكةكة بةهؤى زمانيَكى باو و كةلتوورو نيشتمان و كؤمةلَطةى ئابوورى ذيان بة يةكةوة بةستراون، لةسةر ئةو بنضينةى ئةو ثيَناسةية طةشة سةندنى نةتةوة ثرؤسةيةكى بةهيَزكردنى خةلَكى ئةتنيكى يان هؤز و كؤمةلَطةى طوندنشينى بة نةتةوةيى مؤديرنة حةسةنثوور(44:1992) .

لةوولآتة مؤديَرنةكان ثيَكهاتنى زمانى نةتةوةيى ثةيوةستة بةطرنطى هيَزى ئابوورى، سياسي و سةنتةرةكانى كةلتوورى، تيؤرية طشتيةكانى كؤمةلَطا دةتوانيَت تيَكضرذانى ثيَكهاتةكانى زمانةوانى و نا زمانةوانى شى بكاتةوة. زمانى باويان هاوبةش دةتواندريَت وةك ثيَكهاتةى زمانةوانى لايةنةكانى طؤرانكارى كؤمةلآيةتى و سياسى و كةلتوورى دابندريَت كة تايبةتمةنديةكى وولآتة نويَيةكانة، بةلام ئةوةى ليَرةدا دةبيَت جةختى لةسةر بكةينةوة، سةرهةلَدانى نةتةوةيى كورد ثيَشكةوتنى سياسي و طةشةسةندنى كؤمةلآيةتى و ئابوورى و طةشةسةندنى كةلتوورى و زمانةوانية كاريطةريان لةسةر زمان و رؤلَى زمان لةم بوارانةدا، كة ئةمانة. هةموو بةثيَكهاتةكانى قةوارةى سياسى نةتةوةيى دادةندريَت.

1- سةرهةلَدانى نةتةوةيى كورد: ئةوةى راستى بيَت نةتةوةو نةتةوايةتى و ثيَكهاتةكانى سةرةكى جيهانى نويَية، نةتةوةو دةولَةتى نةتةوةيى شيَوةى بنضينةو توخمةكانى كؤمةلَطاكانى نوىَ ثيَك دةهيَنن. ئةوةى ثةيوةنستة بةنةتةوةى كوردة تاكة قةوارةى نةتةوةيى كوردى ثيَك هاتبيَت ئةوةية تةنيا لةكوردستانى عيراق دواى رِاثةرينى 1991 دانيشتوانى كوردستان توانيويةتى قةوارةى نةتةوةيى لةضوارضيَوةى فيدرالى ثيَك ديَت ئةمةش دواى رووخاندنى رذيَمى عيراقى و بنيات نانةوةى عيراقى نوىَ سيستةمى فيدرالَى بؤ هةريَمى كوردستان لةدةستوورى عيراقى تؤماركراوةو دانى ثيَدانراوة بىَ طومان ئةو قةوارة فيدرالَية تاكة قةوارةيى نةتةوةيى بووة كة ضوارضيَوةيةك بؤ طةشةسةندنى كؤمةلآيةىتى و ئابوورى بةم دوو بوارةش دةتوانن شيَوةى باوى زمانى كوردى بسةثيَنيَت، ضونكة قةوارةى نةتةوةيى تاكة بنضينةو ضوارضيَوةية بؤ طةشةسةندن و ثيَشكةوتنى ئابوورى و بوارةكانى دى ذيان.

لةهةمان كاتدا سىَهؤى طرنط هةن بؤ دروست كردنى قةوارةيى نةتوةةيى كوردستان:-

1-بةشيَوةيةكى سياسى و كؤمةلايةتى برِيارى لةسةر دةدرىَ و دةناسرىَ .

2- دامةزراندنةكة لةسةر بنضينةى قولآيى ثرؤسةكانى ئابوورى و كؤمةلايةتى نويَكردنةوةى سياسية.

3-بةشدارى دةكات لةسوودو قازانجة مؤديَرنةكانى كؤمةلآيةتى و سياسى و ئةم مؤديَرنيةتة طةشبينى و ضالاكة، واش دةبينرىَ كة كؤمةلَطةى بةشدارانى هاوبةشن لةبةهاى باوو مةبةستدا، هةروةها طونجاوة لةطةلَ ضاخى نويَى ئازادى سياسى و طةشةسةندنى ئابوورى بةثيَضةوانةى وولآتةكانى دواى جةنطى جيهانى يةكةم وةك عيراق و سوريا و ئيَران و توركيا كة ئةمانة هةر زوو دواى جةنطى جيهانى يةكةم دروست بوون كة تياياندا سيستةمى سياسى بةشيَوةيةكى ناوةندى يةكسانى هةموو بوارةكانى ذيانيان كؤنترؤلَ كردبوو كة هيض بواريَك بؤ هيض بةرهةلَستيةك نةمابوو، سروستيش بوو لةم جؤرة سيستةمانة كةضةندين، بةرةنطاربوونةوةو بةرخودان بةضةندين شيَوة لةدذى هةولَةكانى تواندنةوةى نةتةوايةتى كةمة نةتةوايةتيةكان بةخؤوة بطريَت، بةلآم هةمويان: بةئاطرو ئاسن سةركوت دةكرانةوة كورديش لةم رةوشانة بىَ بةش نةبو، ثرسى كوردى دووبارة لةدواى دابةشكردنةكةى سالَى 1918 سةرى هةلَداوة، ثرسى كوردى بوو بةثرسيَكى هةريَمى و نيَو دةولَةتى، بةلام داواكاريةكانى كورد كة داواكارى مافى زمانيش يةكيَك بوو لةداواكاريةكان: لةريَطةى ديبلؤماسى و سةربزاى لةلايةن هةر دةولَةتيَك لةم دةولَةتانة بةرثةض دةدرايةوة، ئةو دةولَةتانة كاريان بؤ كؤنترؤل كردنى بزووتنةوةى نةتةوةيى كورد لةريَطةى هاوكارى سةربازى دا دةكرد.

2- ثيَشكةوتنى سياسى:-

دابةشكردنى كورد لةني,َان ضوار دةولَةت واى لةميللةتى كورد هةر ضوار ثارضةى كوردستان لة (كوردايةتى) يةك بطرنةوة، كة ئةمة ئايدؤلؤذياى نةتةوةى كوردةو كاريطةرى كوردايةتيش بووة هؤى دروست بوونى ضةندين ريَكخراوو ثارتى سياسى بةتايبةتى دواى سالَى 1908 تاكو ئيَستا، ئةو ثارت و ريَكخراوانة ضةندين طةشة سةندن و ثيَشكةوتنيان بةخؤوة ديوة، ثارتة سياسيةكانى كوردى بيرى كوردايةتيان طرتؤتة بةرو، كة بةشيَوةيةكى بنضينةيى لةنةتةوايةتى عيلمانى ية كةلةريَطايةوة نةتوةيى مؤديَرنى لةسيستةمى يةكيَةتى بيركردنةوة طةشةى سةند، ثارتةكان رِاثةرى بزوتنةوةى نةتةوايةتى طةلى كورد و طةلآنى كوردستانيان دةكرد. بزووتنةوةى نةتةوايةتى كوردى خةباتى لةثيَناو ثيَش بردنى زامنى كوردى و مافةكانى كورد و خةلَكى كوردستان دةكرد، رووناكبيرانى كورد بةشدارى شؤرِشةكانى كورديسان كردو بةردةواميش بوون لةثيَش بردنى زمانى كوردى كة بةسومبولى شوناسنامةى نةتةوايةتى دادةندريَت.

ئةوان وايان دانا كة طيروطرفتى زمانةوانى لةمثةريَكة لةبةردةم دروست بوونى ئيدارةى سياسى لة طؤرةثانى نيَودةولَةتى، لةبةر ئةوة خةبات لةثيَناو مافةكانى زمانةوانى لةهةموو بةرةكانى خةبات بةرجةستةكرابوو، ضونكة بةربلاوى زمانى بالآ دةستى داطيركةران و لةبةرذةوةندى زمانى كوردى نةبوون بةلآم دواى راثةرينى طةلى كوردستان لة مارتى 1991 لة كوردستانى عيراق ضالاكى بة ئةركى بةربلآوى زمانى كوردى لةهةموو بوارةكان زيادبوو دةستى ثىَ كرد ببوذيَتةوة و طةشةبكات، هةر ضةندة هيَشتا طيروطرفتى لةبةردةمداية.

3- طةشةسةندنى كؤمةلآيةتى و ئابوورى

ئاشكراية كة طةشةسةندنى زامن ثيَويستى بةلايةنى سةرةكى كؤمةلآيةتى ئابوورى بؤ بةرةو ثيَش بردنى زمانى قسةكردنة بةرةو ناوةنديَكى ثةيوةندية نةتةوةييةكان بةتايبةتى لةسةردةمى ميدياى ئةليكترؤنى لة ثةيوةندى كردنداو طؤرانةكانيش لةدام و دةزطا كؤمةلآيةتيةكان كاريطةرى خؤى دةبيَت لةسةر طؤرانكارى ذيانى سياسى بؤ بة ديموكراتيزةكردنى سيستةمى حوكمى سياسى و هةروةها ضةندين طؤرانكارى جؤراوجؤر لةكةلتوور وةك بةعيلمانى كردن و طةسةندنى خويَندةوارى فيَركردن و ثةروةردةى طشتى و بةرفراوانى ميديا كة دةتواندريَت جىَ بةجىَ بكريَت لةريَطةى لايةنةكانى كةشةسةندنى كؤمةلآيةتى و ئابوورى كؤمةلآيةتى كوردةوارى، طرنطترين لايةنى ئةم طة شةسةندن و ثيَشكةوتنة شارنشينة كة ثةيوةندى بةطةشة سةندنيَكى بةرفراوانى بةكارهيَنانى زمانى نووسين و خويَندةوارى و ثةروةردةو فيَركردنى طشتى هةية، ئةوةى راستيش بيَت ئةم ضالاكيانة لةشارو شارؤذكةكان بةشيَوةيةكى زياتر بةديار دةكةويَت.

ئاشكراشة حكومةتى هةريَمى كوردستان بة خيَرايى هةنطاو دةنيَت بؤ طؤرِينى شارة كورديةكانى بؤ شارى بازرطانى و ثيشةسازى بؤ بةرةو ثيَشبردنى كؤمةلَطاى كوردستانى كة ئةمةش كاردانةوةى لةسةر بةرةو ثيَش بردنى زمانى كوردى دا دةبيَت.

4- طةشةسةندنى كةلتوورى و زمانةوانى

كةلتوورى هةر نةتةوةيةك بةضةند طؤرِانيَكى طةورةدا تيَثةر دةبيَت وةك كاريطةرى طةشةسةندن و طؤرِانكارى سياسى و ئابوورى، يةكيَك لة و لآيةنة طرنطانة طؤرانارى كةلتوورية كة بريتى ية بةشارنشينى كردنى بةردةوام كة لةحالَةتيَكى ثةيوةندى بةتينى لةطةلَ كةلتوورى دا بةبةردةوامى روو دةدات، كةلتوورى شار لةريَطةى فيَركردن و ثةروةردةى طشتى و راطةياندن و ثةيوةندى ئةليكترؤنى و بلآوبوونةوةى ئةدةب و بةخيَرايى بلآو دةبيَتةوة، لايةنة ديارةكانى ترى طؤرِانكارى ئابوورى و كؤمةلآيةتى كة بريتين لة مؤديَرنيزة كردن و جؤراو جؤركردنى كةلتوور,

دواى راثةرينى 1991 خةلَكى كوردستانى عيراق توانيان سوود لة تةكنةلؤجياى سةردةم بؤ بلاوكردنةوةى خيَرا لةهةموو بوارةكان وةربطرن بةتايبةت لةبوارى فيَركردن و ثةروةردةى طشتى و خويَندنى بالآو راطةيادنى جؤراوجؤرةكانى ئةدةب بةريَبازة نوىَ كانيةوة كة كاريطةرى ئةو لايةنة نويَيانة لةسةر كةلتوورى كوردى بريتية لةرةو ثيَشبردنى زمان و بلآوكردنةوة هوشيارى نةتةوايةتى لةبنياتنانى قةوارةى سياسى كوردى سةربةخؤ.