"مافة ياساييةكانى ئافرةت"
كؤرِى خاتوو/خةمان زرار
25.11.2008
ئافرةت لةناو ئةو ياسايانةى كة ئيَستا لةهةريَمى كوردستان ثةيرِةو دةكريَت وة بؤ ئةوةى بضينة سةر ئةم خالَة، ئةبىَ لةسةرةتاوة باسى سيستةمى ياساى وولآتةكةى خؤمان بكةين، ئيَمة ئةزانين سيستةمى ياسا ئةطةر هةر طؤرِانيَكى بةسةر دابيَت ياخود سروشت و شيَوةى سيستةمى ياسا ئةبيَت هاوشيَوةو تةريب بيَـت لةطةلَ سيستةمى وولآتةكة. ئةو سيستةمة ياسايةى كة ئيَمة هةمانة هةمان سيستةمى جارانة كة لةسةرةتاى دروست بوونى عيراقةوة بوونى هةبووة. ئيَمة دةزانين لةوولآتيَكى وةكو خؤمان سيستةمى ياسا سيستةميَكى سياسى ليبرالية، كة لةسةر ئةساسى هاوولآتيبوون و لةسةر ئةساسى تاكة طةرايى و يةكسانى نيَوان تاكةكانة لة كؤمةلَطادا. هةلَبةتة ئةطةر سيستةمة سةدةييةكةى ئيَمةش سيستةميَكى ياسايى ليبرالى بيَت.
هةر لةسةرةتاي دروست بوونى عيراقةوة سيستةمى ئيَمة هةليَنجراوى قانوونى فةرةنسى و رؤذئاوايية. ئةوةش دةبيَت بزانين كة سيستةمى ياسايى فةرةنسا سيستةميَكى داريَذراوة لةسةر ئاساسى هاوولآتى بوون و يةكسانى نيَوان تاكةكانى كةواتة هةموو ئةو ياسايانةى كة دادةنريَت ثرِةنسثةكانة، وة تؤ كاتىَ ياسا دادةنيَيت بؤ هاوولآتيةكى ئةو سنوورة جوطرافية كة دةسةلآتت لةسةرى دا هةية ئةبيَت لةسةر ئةساسى يةكسانى و هاوولآتى بوونى بيَت. لة عيراقيش هةر لةسةرةتاوة وابووة بطرة لة قانوونى سزاو وة مةدةنى و بازرطانى و دةولى. بؤ نموونة :يةكيَك خانوويةك دةكريَت و تاوانيَكى بةسةرداديَت كة ئةضيَتة دادطا شتيَك نى ية خةلَكةكة جيا بكاتةوة كة بلَيَن ئةطةر مةسيحيةك دزى بكات ئةمة سزاكةيةتى و ئةطةر موسلَمانيَكيش دزى بكات بةم شيَوةية دةبيَت. ئةمة نابيَت بةلَكو هةر هاوولاتيةك بةرامبةر بة تاوانةكةى وةزعيةتيَكى ياساييان بؤ داناوة. لةو كاتةوة ئةبينين كيَشةيةك دةخولَقى. ئةطةر سةيرى قانوون و سيستةمى قانوونى خؤمان بكةين سةربارى ئةساسة هاوولآتى بوونةكةى كةضى ئيزدواجيةتيَكى تيَداية هةر لةسةرةتاى دروست بوونى. ئةويش هةموو ئةو حالَةتانةية كة هاتؤتة سةر ئةو خيَزانةى يان ئةو تاكةى كة ثةيوةندى بةبارودؤخة ياساييةكةوة هةبيَـت و هةية. وةكو ئةوةشة كة حكوومةتى عيراقى نةيتوانيوة خؤى دةرباز بكات لةو عةقليةت و بؤ ضوونة عةشايةرطةرية و كةلتوورة دؤطما كراوة بة ئايين و داب و نةريتى كؤمةلآيةتى يةوة.
هةرضةندة سيستةمى قانوونى لةسةر ئةساسى سيستةميَكى ئةوروثى و فةرةنسى داريَذراوة بةلآم كاتيَك ديَتن بؤ زياتر شيكردنةوةى ثةيوةندية خيَزانيةكان و تاك بة كةسة هةرة نزيكةكانى لةناو خيَزانةكةى خؤى. ئةبينين ناتوانىَ ئةوة لةبير بكات كة جؤرة ئيزدواجيةتيَك كةوتؤتة ناخيةوة، ئةو ياسايانةى كةدةبواية ثةيرِةوى بكات، ديَت لةويَدا وةستانيَكى بؤ دةكاو هةروةها هاوولآتى بوون و يةكسانى تاكةكان لةبيرى خؤى دةباتةوة. هةروةها ئيَمة لةو ثةيوةنديانةى كةلة هاوسةرطيرى ئارامى و ثلةوثايةدا هةمانة نابينين كة جؤرة ياسايةكى هةبيَت بةناوى ياساى خيَزانى و ياخود ياساى ثةيوةنديةكانى نيَو ثلةو ثاية بؤ راكيَشانى سةرنجى جةماوةر. وة ئةوةى كة لةرؤذئاوادا ياخود ئةوةى لةسيستةمة مةدةنيةكان دةبينريَت لةطةلَ ياساكانى ئيَمة هةمان ياساية داريَذراوة. بةلآم بةداخةوة ئةوة نابيَت لةبيربكةين كة بةثىَ ى ئةو خيَلَ و خيَزانةية كة ياساكان بؤ ريَكخستمى ثةيوةنديةكان ثةيرةو دةكريَت. وة ئةو ثةيوةنديةى كة ثةيوةندى بة ثةيوةنديةكانى خيَزانى تؤوة هةية دادطايةكى نىية بةناوى دادطاى مةدةنى بيَت وة لةسةر ئةساسى هاوولآتى بوون بيَت. بةلَكو دادطايةك هةية كة دادطاى بارى كةسيَتى ية. ئةويش بؤتاكى هةر ئاينيَك بة ثىَ ى ئةو ئايينةى لةسةرى دةروات وة ئةم ئيزدواجيةى كة تيَداية لةسةرةتاى ثرؤذةكانى ياساى عيراقى هةبووة.
وةتا ئيَستاش ئيَمة بةردةوامين لةسةر ئةم حالَةتة. وة ئةمةش واى كردووة كة رِةنطة ئةطةر جارانيش بؤمان ضوبيَتة سةر بةلآم هةتا سةرى نابيَت.ضونكة ئيَمة بةتايبةتى لةدةستوورى ئيَستاى عيراقى لةماددةى (14) ةدا برِيارمان داوة كة دةبيَت هةموو ياساكان ئةبيَت لةسةر بنةماى هاوولآتى بوون و يةكسانى كؤمةلَطادا بيَـت. وة هيض جياوازييةك لةنيَوان هاوولآتياندا نةكريَت بةجياوازى ئايين و تةمةن و رِةطةزو خيَلَ. كةواتة مانةوةى ياساى بارى كةسيَتى دذة يةكيَكة لةطةلَ ثرةنسيثةكان كة ئيَستا لةدةستوورى ياساى عيراقى برِيارى لةسةر دراوة. كةيةك ناطريَتةوة. وة دةبيَت ئةم مةسةلةية يةكلايى بكريَـتةوة ئةمة حالَةتيَكة دةبيَت بزانين ئةو طؤرِانكاريانةى كة بةسةر سيستةمى ياساى وولآتى ئيَمةدا هاتووة ضين و ضؤنن و تاضةند دةطونجيَن لةطةلَ بارودؤخةكةدا وة ئيَستا ئيَمة لة قؤناغيَكدا دةذين ئةويش ئةوةية كة ضؤن بتوانين خؤمان لةم وةزعيةتة رزطار بكةين كة ئيزدواجيةتةكةية. ديارة ئةو ثرةنسيثانةى كة ئيَمة ئيَستاش لةسةرى كؤكين لةوةتةى ثاش راثةرينى سالَى (1991) ةوة ئةوة دةزانين دةسةلآتى كوردى ئةو سيستةمةى هةلَبذاردووة بؤ بةرِيَوةبردنى حكومةت و دةسةلآت سيستةميَكى ديموكراتية. وة ئةو ثرِةنسيثانةى كة هةلَمان بذاردوون ثرِةنسيثى بةمةدةنيةت كردنى كؤمةلَطاو يةكسانى بوونى تاكةكانة، ئةمة ئةو بنةمايانةن كة لةسةرى كؤكين. ئةمانةش جةختيان لةسةرى كراوةتةوة دووبارة لةلايةن دةستوورى هةميشةى عيراق. كةواتة ئيَمة وةكو وةفايةك بؤ ئةو ثرِةنسيثانةى كة برِيارى لةسةر دراوة لةدواى رِاثةرينةوة جاريَكى تر وةكو بةشيَك لةوةرطرتنى عيراقى يةوة. كاتيَك ئيَمة ياساكانى خؤمان دادةريَذينةوة يان طؤرِانيَكى بةسةرداديَنين دةبيَت ئةو ثرِةنسيثانةى كة لةبةردةم ضاومان دان ثةيرةوى ليَبكةين و وة لةريَطةى سيستةمى سياسيةكةشةوة مةسةلةكة يةكلايى بكةينةوة كة دةبيَت لةو ئيزدواجيةتاكانةى خؤمان خؤمان رزطار بكةين. وة بؤ مةسةلةيةكى ئاواش رِةنطة وا بةئاسانى نةتوانين ثةرةى ثيَبدةين، بةلَكو ئةمة ثيَويستى بةبةرنامةيةكى سياسيى و نيشتمانى و ستراتيذى دةبيَت وة لةسةرى هةموويانةوة حيزبةكان بةتايبةتى حيزبة عةلمانيةكان وة لةسةرى هةموويانةوة (يةكيَتى و ثارتى) وة لةطةلَ هةموو ئةو حيزبانةى كة خؤيان بةحزبيَكى مةدةنى دةزانن. دةبيَت هةلَطرى ئةو بةرنامةية بن كة لةريَطةى دروست كردنى هةستيَك بةطؤرِينى ئةو راستية واقعيةى تيَيداين و بؤ خؤرزطاركردن لةو ئيزدواجيةتةى كة لة سيستةمى ياساي ئيَمةدا هةية وة بةهاوتةريب كردن لةطةلَ سيستةمى ياساى وولآت وة دةبيَـت دةسةلآتى كوردى خاوةنى ثرِؤذةيةك بيَتئةويش ثرِؤذةى رةتكردنةوةى ياساى بارى كةسيَتى ية وة دةبيَت ئةو ياسايانة لةبنةماوة نةميَنيَت. وة ئةمةش ثيَويستى بةئيرادةيةكى سياسى و برِياريَكى سياسى و دةسةلآتيَكى سياسى دةبيَـت لة كوردستان. بةلآم بةداخةوة نةبووة بؤيةش نةمانتوانيوة كة خاوةنى ئةم ثرؤذةية بين، بةلآم لةطةلَ ئةوةشدا دةبينين كؤمةلَيَك طؤرِانكارى لةلايةنةكانى سيستةمى كؤمةلآيةتى و ئابوورى و.....هتد كراوة لةناوضةكةدا. وة لة ئيَستادا بوونى رِيَكخراوة مةدةنيةكان و كارابوونيان، تا رادةيةك ئةمانة واى كردووة كة فشاريَك دروست بكات لةسةر دامودةزطاكانى هةريَم بؤ كاركردن لةسةر ئةو ثرِةنسيثانةى كة دةسةلآتى بةرزى كردؤتةوة بؤ ئةوةى بتوانيَـت رِاستى ثرِؤذةيةكى لةدةست بيَت. بؤ يةكلايى كردنةوةى ئةو كيَشةيةى كة لةسيستةمى ياساى ئيَمةدا هةية. كةواتة طؤرِانكاريانةى كة ئيَستا دروست بوون لةلايةن لايةنةكان وة ئةو فشارةى كةرِيَكخراوة مةدةنيةكان كردوويانة واى كردووة ئيَستاكة هةموومان بطةينة ئةو راستيةى كةدةبيَت هةلَوةستةيةك بكةين لةسةر ئةو سيستةمة ياسايية. ئيَمة ئةوة دةزانين كةياساى بارى كةسيَتى لةسةر بنةماى شةريعةتدا دروست بووة، نةك ياساكة مؤديَليَكى هزرية. شةريعةتة دةست نيشانى كردووة كة ثةيوةنديةكانى نيَو خيَزان ضؤن ريَكـ دةخريَت. كةواتة ليَرةدا تؤ هةر برِطةو ماددةيةك كة دةيطؤريت سنوورةكةى دياريكراوة. بؤية طؤرِانى ئةو ياسانة دةبيَت طؤرِانيَك بيَت كة لةهةنديَك برِطةو ماددةدا بكريَت و سنورداربيَت. ئةمةش ئةزانين كةلة شةريعةتى ئيسلامى و ئايةتة قورئانيةكاندا تةفسيراتى بؤ هةية كة دابةش كراون بؤ دوو نةهج وةك نةهجى عةقلانى و نةهجى نةقلانى، وة عةقلانيةت ئةوةية كة ثىَ ى واية هةموو ثرِةنسيثةكانى شةريعةتى ئيسلامى بطونجيَنريَت لةطةلَ بارودؤخى سةردةمدا.