“ئافرةت و رؤحى ليَبوردةيي”
كؤرِى بةرِيَز/ وداد حةمة غةريب
ئةندامى كؤمةلَةى نيشتمانى عيَراق / ثيَشوو
25.11.2008
زؤر سوثاسى بنكةى كاوةى رؤشنبيريي كوردى و مةكتةبى سكرتاريةتى قوتابيان بؤ ئةم دةرفةتة .
زؤر سوثاسى حكومةتى هةريَمى كوردستان دةكةم ئةم هةفتةيةى تةرخان كرد بؤ ئافرةتان بةناوى (هةفتةى بةرةنطاربوونةوةى توندوتيذى دذ بة ئافرةتان ).
بةريَزان لةم طفتوطؤيةدا دةمةويَت بةكورتى تيشك بخةمة سةر ئةم دوو خالَة .
يةكةم: توندوتيذى لةضيةوة سةرضاوةى طرتووة يان هؤيةكانى سةرهةلَدانى توندوتيذى دذ بةئافرةتان .
دووةم: نةهيَشتن وكةمكردنةوةى ئةم توندوتيذيية و هةولَ و ضارةسةركردنى .
يةكةم: ئةطةر بمانةويَت باسى هؤيةكانى توندوتيذى بكةين دةبيَت كةميَك بؤ ميَذوو بطةرِيَينةوة هةر لةسةرةتايي ذيانى مرؤظايةتى جياوازيةك هةبووة لةنيَوان ذن و ثياودا ئةم جياوازيةش لةشويَنيَك بؤ شويَنيَكى ديكة جياوازى هةية وة من هةميشة دذى ئةوة بوومة مطلقى باس شتيَك يان دياردةيةك بكةم ضونكة ئةم دياردةية لةنيَوان ناوضةكان يان نةتةوة جياوازةكان جياوازى هةية بةطشتى ئافرةت هةميشة بةشى شيَرى بةركةوتووة لةتوندوتيذييةكان و نةهةماتيةكان دةتوانين ئةم دياردةية لةم ضةند خالَة دا كؤبكةينةوة:-
1-داب و نةريت و دواكةوتووى كؤمةلَطاى كوردةوارى: بيَطومان داب و نةريت زؤر جار زولَمى لةئافرةت كردووة ضونكة كؤمةلَطاى كوردةوارى خؤمان بةحوكمى ئةوةى كشتوكالَى و طوندنشين بووة هةميشة ئةركة طرانةكانى بةريَوةبردنى مالَ و مندالَ لةسةر ئافرةت بووة و بةئاشكرا مافةكانى ثيَشيَل كراوة وةكو ثيَويست هاوكارى نةكراوة .
2-ثياو سالارى كؤمةلَطا: ئةم سيستةمة هةر لةسةرةتاى ذيانةوة كارى ثيَكراوة هةميشة ثياو برِيار دةربووة ئافرةت رِؤليَكى ئةوتؤى نةبووة لةدةرضوونى برِيارةكانى ثياوان كةزؤر جار ئةم برِيارانة دذ بةئافرةت جيَبةجيَ كراوة هةميشة ئافرةت ثةراويَز كراوة . كة ئيَمة قسة لةسةر ئةم دياردةية ئةكةين ماناى ئةوةنية كةئافرةتى كورد هةولَى نةداوة بؤ رزطاربوون و بةدةست هيَنانى مافةكانيان نموونةى ئافرةتى ضالاك و بةجةرطمان زؤرة لةم بوارةوةدا كةكاتى ئةوةمان نيية باسى رِؤلَيان بكةين ضونكة ئيَمة زياتر لةسةر توندوتيذى ئةدويَين .
3- هيَز: زالَى كؤذيكى هيَزو هةذمووك كردنى بةسةر سةرجةم كاية جؤربةجؤرةكانى ذيانى رِؤذانةدا. ئةم هيَزةش لةضييةوة سةرضاوةى طرتووة تةنها لةبةر ئةوةى ثياو لةرِووى جةستييةوة لةئافرةت بةهيَزترة ئةم هيَزةش بووة بةهؤى ئةوةى هةميشة ثياو خؤى لةئافرةت بةطةورةتر داناوة هةموو شتيَكى بؤ خؤى حةلاَلَ كردووة بةلآم ئافرةت ئةم مافانةى نةبووة كة لةسةرضاوةى هيَزى جةستةييةوة سةرضاوةيان طرتووة .
4-شةرِوشؤرِو نةهامةتى: هةروةكو هةمووان دةزانين لةهةر كؤمةلَطايةك شةرِ هةبوو ئةوا زؤربةى بةها جوانةكان لةناو دةبريَن و دةخريَنة خزمةتى ئةو شةرِةوة، لة جةنطدا هةميشة بةشى شيَر لةنةهامةتيةكان بة قسمةتى ئافرةت بووة ضونكة لةشةرِدا ئافرةت ثياوةكةى لةدةست ئةدات يان براكةى يان باوكى يان كؤرِى يان كضى يان هةر ئةنداميَكى خيَزانةكةى ئةمةش دةبيَتة هؤى ئةوةى ئافرةتى بيَوةذن زؤر بيَت و ئةركةكانى سةرشانى دوو بةرامبةر ئةبيَت و بة بةردةوامى هةر جولَةيةكى نائاسايى لةلايةن ئةو ئافرةتةوة ئةبيَتة هؤى سةر زةنشت كردنى و زؤرجار ئةم سةرزةنشت كردنانة طةيشتؤتة حالَةتى تضيهى جةسةدى واتة بةلةناوبردن خودى ئافرةتةكة كؤتايى هاتووة.
5- نةخويَندةوارى و داخراوى كؤمةلَطاى كوردى و نةكرانةوةى بةرِووى كؤمةلَطا ثيَشكةوتووةكانى جيهان و ثيرؤزكردنى هةموو دابو نةريتى خؤمان كة زؤربةى داب و نةريتى خؤمان لةعةقلَيةتيَكى دواكةوتوو سةرضاوةى طرتووة. وة نةخويَندةوارى عامليَكى ئةساسى بووة لةبةكارهيَنانى توندوتيذى دذى ئافرةتان ضونكة ئافرةت تةنها ئةوةى ثىَ رِةوا بينراوة كة كارى ئةو هةر خزمةت كردن بووة.
6- خيَزان: خودى خيَزان زؤرجاران خؤى سةرضاوةى نةهامةتيةكان بووة بؤ ئافرةتان ئيتر ئةم توندوتيذيةى ناو خيَزان بةبةرنامةكارى بؤ كراوة يان تةنها بةهؤى دواكةوتووى خيَزان خؤى بووة ئةوةيان باسى ناكةين بةلآم لةزؤربةى خيَزانةكان هةميشة لةبةخيَوكردنى مندالآن جياوازى كراوة لةنيَوان كورِوكضدا بؤ نموونة هةر لةمندالَيةوة كورِ وةها ثةروةردة ئةكريَت كة تؤ ثياوى مالَةكةى تؤ ميراتطرى باوك و بنةمالَةى هةموو زةمينة سازيةكى بؤ ئةرةخسىَ كة طةورة بوو ئةركةكانى ثياو سالارى جىَ بةجىَ بكات بةثيَضةوانةوة كض هةميشة سةرزةنشت ئةكرىَ ونابىَ وابى و نابىَ ئةوة بكةيت و دةبىَ خزمةتى براكةت و باوكت بكةى ئاطات لةخؤت بيَت تؤ شةرِةفى بنةمالَةى هتد.
7- زؤرجار خودى رِؤشنبيرو فةيلة سوفةكان لة ئافرةت كردووة، وةكو هةردوو طةورة فةيلةسوفى يؤنانى (ئةرستؤ، ئةفلاتون) كة ثيَيان واية (لةبةر ئةوةى ميَينة سيفاتى ناتةواون بؤية ميَينةن) ئايا ئةبىَ خةلَكى ئاسايى و نةخويَندةوار ضيان بةئافرةت طوتبىَ.
8- ياسا زؤرجار بة ياسا زولَم لة ئافرةت كراوة بؤ ضونكة زؤربةى هةرةزؤرى ياسان ثياو نوسيويةتى يان بةرهةمى بيروهؤشى ثياوان بووة، بؤية زؤر جاران زؤلَم لةئافرةت كراوة بةثيَى دةقيَكى ياسايى بؤ نموونة ياساى ذمارة (377) بارى كةسى عيراق كة تايبةتة بةخيانةتى زةوجى نيَوان ذن و ثياو دةبينى ثياو ئةطةر لةدةرةوةى مالَةكةى خؤى خيانةتى زةوجى بكات ئةوا ئازادة تةنها ئةطةر لةنيَومالَةكةى خؤيدا خيانةتى زةوجى بكات ئةطةر ذنةكةى شكاتى لىَ بكات بة (5) ثيَنج سالَ حوكم ئةدريَ ثياوةكة. بةلآم ئافرةت لةهةر جيَطايةك لةمالَ يان لةدةرةوةى مالَ خيانةتى زةوجى بكات ئةوا بة (5) ثيَنج سالَ حوكم ئةدرىَ, وة دواى ئازاد بوونيشى ئةوا زؤربةى جاران كؤمةلَطا ثاش ئازادكردنى حوكمى كوشتنى بؤ دةرئةكرت.
9-لايةنى ئابوورى زؤر كاريطةرى هةية لةسةر ئةم دياردةية بةلآم وةخت نية باس بكةم ئةمانة زؤر هؤكارى تر هةن كة رِاستةوخؤ يان نارِاستةوخؤ هؤكار بوونةو دةوريان هةبووة لةتوندوتيذى دذى ئافرةتان زؤرن بةلآم لةبةر كورتى ماوةكة ناتوانين بة تيَروتةسةلى ئاماذة بؤ هةموويان بكةين بةلآم بةطشتى توندوتيذى دذى ئافرةتان لةزيادبونداية دةبيَت بةهةموولايةك لةهةولَى ئةوابين كة ئافرةتانى ئيَمةش بةلايةنى كةم توندوتيذى جةستةيى يان لةبةرامبةر وا نةكرىَ و هةولَى ئةوة بدةين ئافرةت وةها ثةروةردة بكرىَ كة ذن و ثياو لةهةموو كاتيَك و شويَنيَك تةواوكةرى يةكترين بةبىَ يةكترى ذيان ناتةواوةو بةردةوامى ذيان بةستراوة بةهةر دوو رِةطةزةوة ضونكة ذن و ذيانيان طرتووة ئيتر نازانم بؤضى ئيَمة بةدةستى خؤمان ذيانى خؤمان تيَك بدةين بةهيواى سةركةوتن بؤ هةموو لايةك.
دووةم:رِيَطاكانى نةهيَشتن و كةمكردنةوةى توندوتيذى دذى ئافرةتان:
1- ياسا: ياسا دةتوانيَت رِؤلَى ئيجابى بطيَرِىَ لةبنبرِكردنى ئةم دياردةية بؤ دةلَيَم ياسا ضونكة دارِيَذةرى ياسا خودى مرؤظةكانة بؤية دةتوانين ياساكان بةشيَوةيةك بنوسينةوة كة مافى هةموو لايةكى تيَدا ثاريَزراو بيَت و حوكمى توندوتيذى ئةوكةس و لايةنانة دةربكريَت كة توندوتيذى دذى ئافرةتان ئةنجام ئةدةن حوكم كة زؤر ثيَويست دةكات كة ئةوةندة توند بيَت هيض كةسيَك نةتوانىَ مافى بةرامبةركةى زةوت بكات.
2- هةنطاوى دروست دةست ثىَ بكةين لةناو خودى خيَزانةكانةوة ضونكة خيَزان سةرضاوةى هةموو شتيَكة ثاشان كؤمةلَطا. بؤية دةبيَت ثةروةردةكردنى مندالَ لةناو خيَزان ئةوةندة تةندروست بيَت لةخيَزانةوة فيَرى ئةوة بكريَت كة رِيَزى رِةطةزى بةرامبةرى بطرىَ و لانى كةم جياوازى نةكةين لةنيَوان مندالَةكان لةرِووى رِةطةزةوة.
3-طؤرِينى هةموو ئةو داب و نةريتانةى كة دةبنة سةرضاوةى توندوتيذى ض بةرامبةر بة ئافرةت يان خودى مرؤظايةتى باشة خؤ داب و نةريت قورئان نية هةتاوةكو نةتوانين بيطؤرِين ئةوة ئيَمةين بةداب و نةريتى دواكةوتو حوكمى كوشتنى ئافرةت ئةدةين نةك ئاينة ئاسمانيةكان.
4-رِاطةياندن: رِاطةياندن دةوريَكى ئيَجطار طرنط و ثرِ بايةخى هةية لةهؤشياركردنةوةو بةرضاو رِوونكردنى كؤمةلَطا. ضونكة تؤ لةرِيَطةى رِاديؤ وT.V و رؤذنامةو طؤظارو كؤبونةوة دةتوانن خزمةت بكةيت و هانى خةلَك بدةين لةدووركةوتنةوة لةو دياردة ناشيرينانةى كة خودى كؤمةلَطاكةمان و تاكةكانى كؤمةلَطاكة مان ناشيرين دةكات و بؤية من دةلَيَم رِاطةياندن دةوريَكى زؤر ضالاك و كاريطةرى هةية لة كةمكردنةوةو نةهيَشتنى دياردةى توندوتيذى دذى ئافرةتان و ناشيرين كردنى ئةم دياردةية لةلاى تاكةكانى كؤمةلَطاى كوردةوارى.
5- رِؤلَى حكومةت و ثةرلةمان: ئةم دووانة رِؤلَةكةيان زؤر طةورةية بةتايبةتى لةرِووى نوسينةوةى ياساكان و سزاكان. حكومةت دركى بةم كارة كردووة بؤية ئةم هةفتةيةى بؤ تةرخانكردن، بةلآم كارةكانى تاكو ئيَستا طشت طيرنين و سةرةتايةكة بؤ بةرِةنطاربوونةوةى تاوان بارانى دياردةى توندوتيذى دذ بة ئافرةتان.
ثيَويستة حكومةت سزاى توند ثيادة بكات دذى ئةوكةسانةى كة بةناوى شةرِةفةوة ئافرةتان دةكوذن. ضونكة تؤ ئةطةر بزانى بةهؤى كاريَكةوة ذيانت كؤتايى ثيَ بيَت يان هةموو ذيانت لةضوارضيَوةى ضوار ديوار بيَت بيَطومان ئامادة نيت ئةو كارة ئةنجام بدةى هةر ضةندة طرنط بيَت بةلاتةوة.
لةكؤتايى باسةكةمدا دةلَيَم ثيَويستة لةسةر هةموولايةكمان هةولَى خؤمان بخةينة طةر بؤ ئةوةى ئةم دياردةية بنبرِبكةين و هةنطاوى ثيَشكةوتن بةرةو ثيَشةوة بنيَين و ريَزو خؤشةويست لةنيَوان سةرجةم تاكةكانى كؤمةلَطاكةمان بهيَنينةدى و هةموو هاوكارى حكومةت بين بؤ ئةوةى ئةو ئةركة قورسةى كة حكومةت شانى داوةتة بةر هاوكارى بين و هةروةها هاوكارى هةموولايةكمان يةك بخةين بؤ سةرجةم ئةوكةس و لايةن و رِيَكخرِاو بنكة وكؤمةلآنةى لةخةمى ئافرةتاندان.
لةكؤتاييدا بةهيوام كة توانيبيَتم خزمةتيَكى بضوكم كردبيَت لةم بوارةداو بةهيواى ذيانيَكى خؤش بؤ سةرجةم تاكةكانى كؤمةلَطاكةم.