"لةبارةى مافةكانى مةسيحييةكان
لة هةريَمى كوردستاندا"
كؤرِى بةرِيَز/ سةرؤ قادر
18.11.2008
رِةخساندنى زةمينةى يةكسانى وةهةست كردن بةهاوولآتى بوون لةهةريَمى كوردستان بؤ مةسيحيةكانى كوردستان و ثيَكهاتةكانى ديكةش لةطةلَ طةلى كوردو عةرةب كة لةهةريَمى كوردستاندا هةبىَ ئةوة ئةم زةمينةية رِةخساوة وة ئةطةر كةموكورِيةك ثةيابىَ. وة دةبىَ ضؤن بير لىَ بكةينةوة ئةوةى كة ئيَمة بؤى كؤ بوينةتةوة دينة باسى ليَوة بكةين باس لةكؤنترين ثيَكهاتة كؤنترين زمان كة بنيادنةرى سةقافةت ومةعريفةت وة ثشتى يةكةمى دين وة فةلسةفةياندا ئةم وولآتة و دةوروبةرة ئةزانن ئةوا كة ئيَمة تيا دةذين. طؤرِانكاريةكانى زةمان وة طؤرِانى ئةكةنيسى وايكردووة كة ئيَستا بنيادنةرى سةقافةتى ئةم مةنتيقةية دةلَيَن بةئةقةليةت لةناو نيشتمانى خؤيانئةوةش تةنيا مةسيرى ئةوانة نةبووبةلآم بويتة جيَى خؤشحالَية تاكو ئيَستاكة بةهةمان زينديويةتى لةرِووى سةقافى كة بيَلَم لةرِووى سةقافيةت تةنيا لةرِووى زمان نية بةلَكو تأسيراتى رِؤشنبيرى شارستانى و وةحةيةوييةتى ئةوان لةثيَشخستنى بوارى مةعريفى و ئةو قووةتةى جاران بةردةوامن، ئةوة بؤ مجامةلة نية بةلَكو وجودى ئةوان لةرِاى طشتى دونياشدا شاهيَدى ئةو زيندوبونةوةكة باس دةكرىَ لةوانةية لةزماندا كة باس دةكرىَ ثتر وةكو لايةنى دينى ديَتة ثيَش ضاو بةلآم لةحةقيقةتدا هةموو دةزانن كة ئةمة مةسةلةيةكى نةتةوةيية مةسةلةيةكى رِؤشنبيرو زمانية ئينجا مةسةلةيةكى دينيشة كةواتة ئةمة نيعمةتةكى طةورةية بؤ هةر وولآتيَك وةنيعمةتيَكى طةورةية لةبؤ هةريَمى كوردستان وة لةبؤ عيَراقيش كة ثيَكهاتةيةك لةسىَ بوارىجياجياوة دةيةوىَ لةدروست كردنى سةقافةتى كوردستان بة دروست كردنى سةقافةتى عيَراق مةبةستم لةسةقافةت ماناى ئةو بينا طةورةكة دروست دةكةين لةذيَر ئةو بينا طةورة سةقافيةدا خسوسياتى قةوىم دينى و زمانى هى ئايينى خؤشمان دةثاريَزين ئةوةى كةوا زؤر طرينطة جياوازييةكانى دينجياوازييةكان بؤ حؤيان هةن طرينط ئةوةية كة فةرهةنط يان سةقافةت جامن تةئكيد لةسةر كوردستان دةكم بةرِاستى سةقافةتى كوردستان دةبىَ كةوا دروست دةكرىَ سةقافةتيَك بىَ كةمافى هاوولآتيةتى بةشيَوةيةكى بةرِابةر بةرِابةر نةك جؤرة مةفهومة سياسيةتى كة ئيَستا هةية هةموو حةقى ئةوةيان هةبىَ دةنط بدةن و حةفى ئةوةيان ضةند كةسيان هةبىَ ئةمة لةرِووى قانوونيةوة دةستنيشان كراوة وة لةوانةية بةرةو كاملَ بوون و رِيَك و ثيَكتريش برِوات بةرِابةرى لةرِووى سةقافيةوة لةوةداية كة ثيَكهاتةكانى كوردستان بةبىَ تواندنةوة لة ذيانى ناو كؤمةلَطادا لة هةموو بوارةكانى ذياندا هةست بةفةرق و جياوازى نةكةن وةفرسةتى منافسة وةكو هةر وولآتيةك لةبةردةميان كراوة بىَ وة لةكاتى ئةزةماتدا يان لةكاتى كةكؤمةلَطا لةنةتيجةى مناقةشاتى مةسيرى وةكو ئيَستا لةئيَراقدا هةية تووشى كيَشة دةبن ئةم ثيَكهاتةية نةكةوتة بةردةمى هةرِةشةوة نةبيَتة ثارسةنط مةبةستم لةثارسةنط ئةوةية جار وة هةية ثارسةنط فرِة ئةدرىَ، واتة لةنيَو دةبردرىَ بؤ ئةوةى كةوا تةوازن دروست بىَ وة جارى وا هةية زؤر ئيهتيمامى ثىَ ئةدرىَهةم ئيهتيمام دانةكة ئاسايى نية وة هةم فرِيَدان و لةنيَو بردةكةش زةمينةيةكى يةكجار زؤر طةورةية، من ثيَم واية كوردستان بةرةو ئةوة دةرِوات كة ثيَكهاتةكانى ناو كوردستان كة ئةمة ئةوةى ئيَستا باسى ليَوة دةكةين ئةوانةى كة بةزمانى سريانى وة بة ئاينى مةسيحى وة بةزمانى ئةرمةنى قسة دةكةن سةربارى جياوازى ميَذووى و نةتةوةيى و كةلةنيَو خؤياندا باسى دةكةن بةهؤى كةمةبةستم بةشيَوة طشتيةكةى كوردستان دةبىَ ببيَـة نيشتمانيَكى جيَىمتمانة وةجيَى باوةر ثيَكرا لةلايةن ئةوانةوة بةلآم ئةوة ثيَكهاتةكانى ديكةى وة نةتةوةيى لة كوردستان دةطريَتةوة بةلآم هيضيان بةقةدةر جؤرى مامةلَةكردن لةطةلَ قةيرةوانى ئايينى مةسيحى و وة نةتةوةكانى ثةيرِةوى ئةم دينة لة كوردستان و لة عيراق و نةتةوةكانى ديكة بةنةوعيَك ئيمتيداديان هةية ثشتيوانيان هةية وة لةكاتيَك كة دةبيَتة سيراع بة ئاسانى مةجبور دةبن كة تةوازن وةربطيرىَ، كة مافيان بةلآم ئةوةى كةوا ئيمتيدادى بةشيَوةى ئيمتيدادى هةية بةلآم بةشيَوةيةك وةكو ناو عيَراق ناو كوردستانة مةسيحيةكانى رِؤذهةلاتى ناوةراست كة بةداخةوة لةكاتى تةنط و ضةلَةمةكاندا وةكو ئيَستا دةكةونة بةردةم ثةلامار وةيان بةثيَضةوانةوة ئةو نزياتة لةسةر مافيان دةبيَت. ئةوةى كة لةياساكانى هةريَمى كوردستاندا سةثيَندراوة وة ئةوةى كةوا داوا دةكرىَ لةمةو دوواتر ثىَ لة دةستورى هةريَمى كوردستاندا ئةوة بةقةناعةتى من لةبؤحوكمةتى كوردستان و لةبؤ كورد دةبىَ بة ئةرك بزاندرىَ بةقةدةر ئةوةى كةوا شانازى ثيَوة بكريَت. شانازى دةبىَ زؤرى ماوة ئيَ/ة شانازى ثيَوة بكةين مةسةلةكة لةوةى دةبىَ هةولَ بدرىَ كةموكورِيةكانى لةكويَت ضارةسةربكرىَ بةو ئةندازةية لةنيَو ياساكان بةرةو لةنيَو ئيدارة لة ذيانى كؤمةلآيةتيدا لة ذيانى ئابووريدا لةثيَدانى فرسةتى زؤر ئاسايى بةقةدةر كوردو ثيَكهاتةكانى ديكة لةثيَشكةوتنى رِؤشنبيرو زمان و وةبةبوذاندنةوةى نةتةوةى خؤيان ئةوانة هةمووى ضارةسةر بكريَت تاوةكو هاوولآتى مةسيحى بةهةر نةتةوةيةك كةوا هةيةتى هةست بكا لةم وولآتةى كة بةدريَذايى ميَذوو تيَيدا ذياوة كة دةذيىَ هةستى بةكةمى هةستى خسوسياتانةى كة هةيةتى. من وةكو ئيَوة شانازى بة كوردستانةوة دةكةم كة نيشتمانى هةموومانة كة هةنطاوى ناوة هةنطاوى بةو جؤرةش لةو ثيَناوة داناوة بةلآم ثيَم واية دةبىَ ثيَش ئيَوة دةبىَ ئةوانةى كوردن لةو مةسةلةية جاريَك ضةند جار ثيَدابضنةوة بؤ ئةوةى كة لةرِووى مافةوة كاملَ تر بكرىَ وة لةرِووى تةفريقةوة تيَيدا بضنةوة كة حةقيقةتة جىَ بةجىَ كردنةكة جىَبةجيَكردنيَكى داهيَنةرانةى ئةو تؤبىَ كة تةسةنوعى تيا نةبيَت، من ثيَم واية ئيَستا لةتةسةنوع زؤر زؤر دووركةوتوينةتةوة بةلآم جارى وة هةية سيراعى سياسى وا دةكات كة خةلَكانيَكى دةرةوةى هةريَمى كوردستان بةو بوارة تىَ ئةطةن كة طواية مزايةدة دةكةن.زؤرجار باسى مةسةلةى تةساموح دةكرىَ لةهةريَمى كوردستان تةساموح لة كوردستاندا بةشيَكة لةخسوسيةتى سةقافةتى عامى ئةو ناوضةية كة ئيَمة تيا ئةذين تةنيا تابعى دينى بةتةنىَ نية بةتةئكيد يةكجار زؤر بةلآم ئةطةر ئيقراريَكى باشوةربطرىَ ضؤن بوونى نةتةوةكان نابيَتة كيَشة لةناو وولآتيَكدا بوونى ئايينةكانيش نابيَتة كيَشة هةر ضةند ثيَكةوة طونجانى ئايينةكان دائيمةن كةميَك قورِسترو حةساسترو زةمانيَكى زياترى دةوىَ لةثيَكةوة طونجانى ئى نةتةوةكة هةريَمى كوردستان يان كوردستان لةبةردةمى تاقيكردنةوةيةكداية كةهةر دووكى دةوىَ هةم لةرِووى رِؤشنبيريةوة كة بوارى سةقافةى عام زمان دةطريَتةوة زةمينةيةكى لةبار تر لةوةى ئيَستاش بخولَقيَنىَ وة بؤ هةموو ئةوانةى كةلة وولآتى كوردستاندا وةكو نيشتمانى خؤيان دةذييَن، لة كوردةوة تا دةطاتة هةموو نةتةوة لةرِووى نةتةوة ييشةوة دةبىَ هةمان جىَ بؤ ثيَكهاتة نةتةوةييةكانى كوردستان حيسابكةن كة ئيستيعدادى ئةم دووانة هةردووكيان لةنيَو كؤمةلَطاى كوردةوارى و لةنيَو ياسا دانةرانى ئى حكومةتى كوردستان هةية.
دةبىَ ئيَمة فيَربين لقيش لةسةر خؤماندا لةسةر شانى خؤمان هةلَطرين ئةويش ثيَكةوة طونجاندنى ئاينةكانة ثيَكةوة طونجاندنى ئايينةكانة لةناو كوردستاندا هةر بؤيةشة كوردستان ئيستيعداديَكى زياترى هةية بؤ تةخةمول كردنى تةعةدوديةتى فرةيى وة بؤ رِةنطاو رِةنط بوونى تةرتيبةى سةقافى لة كوردستان زؤر جار لةوانةية من يةكيَك بم لةوانة لةخؤم بثرسم بلَيَم دانيشتوانى كوردستان بةدانيشتوانى هةموو رِؤذهةلآتى ناوةراستى خويَندةوارترو بةتةجروبة ترن كةوا هيَندة بة ئاسانى تةحةمولى ديموكراسى و فرةيى دةكةن وة يةكترى قةبوولَ دةكةن ياواقعيَكى ديكة هةية كة دةبىَ ذيانى ئةم وولآتة ئةوها بةرِيَوةبضىَ من ثيَم واية نابىَ طومانمان لةوةدا نةبىَ كةمترين تةجروبةمان لةبةريَوةبردنى دةولَةت وة لةياسا دةناودا هةية ميَذوويةكى دوورو دريَذمان هةموومان بةيةكةوة لةتيَكؤشان لةثيَناوى ئازادى و لةثيَناوى ئةم رِؤذةى كةئيَستا وا خةريكين دروستى دةكةين هةموو بةيةكةوة ميَذووييةكى دوورودريَذمان هةية، بةلآم ميَذووى تيَكؤشانى دوورودريَذ زؤر فةرقى هةية لةطةلَ دةست كردن بةبيناكردنى ئةو وولآتةى كةلة ثيَناوى تيَكؤشابوو. ئةوةى كةوا ئيستيعدادى ئةطةر تيَكؤشانمان لةبير نةضىَ ئةوةى كةوا ئيستيعدادى كوردستانى بؤ تةحةمول كردنى ديموكراسى وة تةحةمول كردنى فرةيى واتة تةعةدوديةت بؤ ثةرة ثيَدانى تةساموح زياد كردووة زؤريةتى دين و نةتةوةو زمانن وةتةنةوعى سةقافية كة لة كوردستاندا هةية.