|
هةبوونى لةرِاستيدا دوو نيزام لةكوردستان ئةطةر
بيخةمة ناو دوو كةوانة ئةو سيستةمى كة لةكوردستان
هةية هةلَبذاردنى تايبةتى خؤى هيَناوة ئامانجةكانى
هةلَبذاردنيش لة كوردستاندا هةموو جارىَ زؤر
طرينطن ضارةنووسسازن لةبؤ خةلَكى كوردستان
موناقةشةى زؤر لةسةر دةكرىَ وة لةسةر ناو مالَى
خؤمان دةمانخاتة بةردةمى ئةو طفتوطؤ جؤراوجؤرانةى
كة ئةو نيطةرانيةى ئةوةشى لىَ كةوتةوة،بةلآم
بةشانازييةوة بتوانين بلَيَين بةدريَذايى ضةند
سالآنى ديكة هةر هةلَبذاردنيَك كرابىَ تةجروبةمان
هةية كةوا شةرِى بةدواوة نةبووة ئةطةر شةرِى
ناوةخؤ نةهيَنينةوة سةر شةرِى ناوةخؤ هيض ثةيوةندى
بةئينتيخاباتى 1992 نةبووة جؤرى دووةمى هةلَبذاردن
كة ميللةتى ئيَمة هةموو جارىَ مةجبورة بيكات ئةو
هةلَبذاردنانةى كةوا لةبؤ عيراق دةكريَت.ئامانجى
هةلَبذاردنةكانى عيراقي ئامانجةكانى زؤر جياوازة
لةوةى كة بؤ هةلَبذاردنةكانى كوردستان دةكرىَ ضةند
ميللةتيَك تؤ بيخةية دةنطدان بيخةية بةردةمى
برِياردان ئةطةر رِيَطة بةخؤم بدةم بؤ مةسيرى دوو
وولآت ئاكاريَكى سةختى وة ذمارةى هةلَبذاردنةكان
يةك لةدواى يةك بيَت بةرِاستى لةوانةية كةم
كؤمةلَطا هةبيَـت وةكو كوردستان ناضار دةبىَ
هةرسىَ مانط جارةك بيَتة سةر سوندوقى ئينتيخابات
هةر سىَ مانط جارةك بيَتة سةر سوندوقى ئنتيخابات
تا هةر شةش مانط جارةك ئةو هةموو ثرؤسةى هةولَى
بانطةشةو ورد بوونةوة لةبيرورِا جياوازةكان و
ئةنجا تةرةفيَكى ديكةش لةبةرِنطار بةيةكتر
بوونةوةى لابالآ جياجياكانى كوردستان دةست ثىَ
دةكاتةوة لةرِووى كاردانةوةى بؤ ناو كؤمةلَطا
ئةمةش هةموو جارىَ ئةيبينين بلَيَين يا نةلَيَين
ئةمة ميللةتى ئيَمة يان ئينسان بةتةبيعةتى حالَ
لةو وولآتانةى كةضوار سالَ جاريَك هةلَبذاردن هةية
جارىَ حوكمةت مةجبور ئةبىَ بةشيَوةيةكى ئةوتؤ
بارودؤخ ئامادة بكات تا خةلَك بةنةفسيةتيَكى
ئارامةوة ئيستيعدادى ئةوةيان هةبىَ نسبةتيَكى
مناسبيان بيَت دةنط بدةن ليَرةدا لةوانةية حوكمةتى
ئيَمة لةبةر تيَنةطةيشتنى نةبىَ لةبةر نةبوونى
تةجروبةبىَ لةبةر منافةسةى توندى سياسى لةبةر ئةو
كيَشانةية كة لةدةوروبةر هةيةتى لةبةر كاملَ
نةبوونى سيستةمةك هةية لةهةموو بوارةكانى
كؤمةلآيةتية سياسية ئابووريية ضى ناولىَ بنيَى
هةموو ئةوانة دةبىَ دلَنيابين ئةو ئامادةكاريةو
ئيسراحةتةوة داخلى ئينتيخابات بىَ بةس
بةثيَضةوانةوة بةر لةدةست ثيَكردنى هةر
هةلَبذاردنيَك لةكوردستان جارىَ لابالآ سياسيةكان
لةكوردستان لةهةزارةى بيستةكان جةولةيةكى طةرمى
موناقةشةكردنى يةكتر وة جارى وا هةية ئينفعالى
تيَدا هةية هيض ثيَويست نية هةنديَك مةزوع بيننة
ثيَشىَ دةست ثيَدةكا وةئةو خةلَكة دةخاتة بةر
موناقةشةى يةكتر وة دةخاتة بةردةمى يةكتر خراثةش
كةرِاطةياندنى كوردستان دةيبينىَ ئةوةش ديسان
بةلآيةكة تؤختر دةكاتةوة، ئيشارة بةوة دةكةم
كةثيَم واية خةلَكى ئيَمة ماندووة ئةوة خةتةرى
ئةوةية كة هاوولآتى بترسىَ لةئينتيخابات لةوانةية
بةشةدارى بكا بةلآم شادمان نية زؤرتر دةكا بؤ ئةوة
ثيَم واية مةسئوليةتى حكومةت و مةسئوليةتى لايةنى
لابالَةكانى زياترة كة بةرِاى من بةتايبةتى كة
دةلَيَم لابالَةكان واتا حزبةكان كةمتر ئةو
مةوزوعةى لةبيرة كةحيسابى بؤ ناكةن ماندوكردنى
شةخسيةتى خةلَكة ماندوكردنى سايكؤلؤذى خةلَكة
لةرِووى سايكؤلؤذييةوة هاوكاريان ناكةن بؤ ئةوةى
كة ثشويةك بدةن وةتةماى هةلَبذاردنيان قولَترين
لةسةر هةلَبذاردن ئةوةى ئيَستا كة ئيَمة دةيكةين
هةلَبذاردنى عيراقةو ئيَمة تيَيدا بةشدار دةبين،
لةناو كوردستاندا ثيَم واية ثيَويست ناكا زؤر
مناقةشةى لةسةر بكةين هيض ئيَمة شانازى بةعيراقةوة
ناكةين بةوولآتى خؤمان نازانين بةملمان داهاتووة.
بةلآيةكة شةيتانيَكة دةيثةرستين لةبةر ئةوةى ليَى
دةترسين دةبىَ لةئينتيخاباتةكانى بةشدار بين ثيَشى
هةندىَ شةرِى طةورة طةورة تووشى كوردستان بوو
لةرِيَى ئةندام ثةرلةمانةكانيةوة بىَ لةرِيَى
سةرؤكايةتى سياسى حكومةتةوة بىَ لةرِيَى
سةرؤكايةتى هةريَمةوة بىَ لةرِيَى سةرؤكايةتى
بزووتنةوةى سياسيةوة بىَ لةرِيَى
بةرِةنطاربوونةوةى رِؤشةنبيرانى سياسى و
رِؤشةنبيرانى كؤمةلَطا بىَ لةطةلَ تةرةفةكةى تر بؤ
بةرطرى لةخؤكردن و مانةوة هةموو ئةمانةمان ديوة
هةموو ئةمانة رِوودةدةن زؤر ئاسايية وة هاوولآتيةك
وابير بكاتةوة جا من ض مةجبورم لةو ئينتيخاباتة
بةشداربم بؤية ماندووبوونى زؤرى دةويَت كةثيَى
بلَيَى نةخيَر تؤ ئةطةر بةشداربى ئةم خةتةرى كة
ئيحتيمالى ئةوةى كةوا خةلَك بلَىَ بةشدار نابم
لةلاى ثيَكهاتة سياسيةكانى كوردستان ديسان ئةويش
حيسابى بؤ ناكرىَ حيسابى بؤ ناكرىَ بؤضى دةفيَكى
بةهيَز ليَدةن وةرة دةنط بدة بةمن و دةنط مةدة
بةكةسيَكى تر ئةوةى من دةلَيَم باشةو ئةطةر
وانةبوو بةشدارى مةكة بةشيَكى زؤر لةثيَكهاتةكانى
سياسي لةوولآتى ئيَمة لةلابالَة سياسيةكان ئةطةر
كةنالَةكانى رِاطةياندنيان باش تةماشا بكةن تيَيدا
هةية خةلَك بةشدارى ناكا لةهةلَبذاردن كة ئةم
هةلَبذاردنة هةلَبذاردنيَكة بةرِاى من لةرِووى
فكريةوة بةلآم لةوانةية حيسابى ئةوةى لةبؤ بكرىَ
كة بةوةزيفةى هاوولآتى حيسابةكة ضونكة ضارةنووسى
وولآت ئةوة باسى داوةتةوة ثةيوةندى بةوةنية
سيستةميَك لةناو كوردستان زؤر دىَ حزبيَك
لةكوردستان تيَك دةشكىَ وةحزبيَكى تر دىَ
لةثةرلةمان كىَ زياد ديَنىَ و كىَ كةم ديَنىَ
فةرقةكى زؤر هةية كة لةبةغدا ئيَمة بؤى دةضين
قةزيةكى نيشتمانية لةكاتيَكدا بةداخةوة كةكةم
تةجريبى بىَ يانا يان بةعمدى بىَ لةبانطةشةى
هةلَبذاردن باسى خزمةتطوزارى ناو بازار باسى
تةجروبةى ناو خؤيى دةكرىَ باشة ئيَمة كام ئةندام
ثةرلةمان كة هةلَى دةبذيَرى بؤ بةغدا حةدى هةية
بىَ جؤطةلةيةكمان لةهةوليَر لةبؤ ضابكا، بةهيض
شيَوةيةك ثةيوةندى بةهةريَمى كوردستانةوة ناميَنىَ
نويَنةرى ميللةتة بووة ديفاع لةبةرذةوةندى بالآ
ئةمة ئةم كارةساتانة سةركردايةتى سياسي لةناو
حيزبةكانى كةليستيان ثيَكهيَناون يان حيزبي
بةتةنيَن بةرِاستى بيرى لىَ ناكةنةوة ئةويش
لةوانةية بؤ ئةو خيلافة توندة بضىَ كة هةية بؤ ئةو
بةرذةوةنديية زؤرة كة لةكوردستان و لةعيراق هةية
دوو وولآتمان بةمل داية وولآتى خؤمان و وولآتى
بةملَ داهاتوو لةسةر بةحرى نةوت دةذييَن لةعنةتى
نةوت سةركردايةتى سياسي زؤربةى لةحزةكانى طرتؤتةوة
كاتىَ قسة دةكةن بةرضاويان تاريكة من ئةوة بة
ئيتيهام وانالَيَم بةلآم ئةوةيان لةبةر ضاوة ضؤن
بطةنة ئةو خةزيَنة طةورةيةى كة ثيَى دةلَيَن ثارةى
نةوت كةلةدةستى خةلَكى ترداية كة ثيَويستة من
بيطرمةوة. ثارة لةدةست هةمووشياندا هةية لة
دةرةوةش لةبؤيان ديَت ثارة بةخراثترين شيَوةش
لةرِاطةياندن بةكار ديَننن وة لةوانةية هةموومان
لةناو ئةو حالَة كة ذياوين من هةمووان بةيةك
ئةندازة دانانيَم بةلآم وةكو هةلَبذاردنى ثيَشوو
هةر لةم ناوةندة من هاتم قسةم كرد دواى بوو
بةهةلَلايةكى طةورة دةبواية هةندىَ بيستم
هةنديَكيان ئيتيهام كردوونة. رِؤذنامةيىَ
تةلةفزيؤنةكان قةيناكة هيض رِؤذنامةيةك بؤى نية
قسةكانى من بلآوبكاتةوة تا بؤم نةهيَنىَ، ضونكة
جارى ثيَشوو تةحةريفان كردبووم بؤية هيض رؤذ نامةو
طؤظاريَك ئةطةر ويستيان بؤيان نية بلآوكةنةوة تا
بؤم نةهيَنن. من ئيمزاى نةكةم ئةوى تريان سيستةمى
هةلَبذاردنى عيراقي ئيَستاكة هةية بؤيان داناوين
سيستةميَكى زؤر ئالَؤزة من لةوةدا ثسثؤر نيم،
بةلآم سيستةميَك كة هاوولآتى كة ئةم كيَشانةى
هةموو هةية هيَندةش ئالَؤزة نازانىَ ضؤن دةنط بدا
لةكوىَ دةنط بدا ئةمة ديسان من زؤر شارةزانيم
بةلآم ثيََدةضىَ لةوسيستةمة ئالَؤزانةى هي
كؤمةلَطايةكى هةرة هةرة خويَندةواريَكى شارةزاو
خاوةن تةجروبةية لةدةنطداندا. مناقةشةيةكى زؤر
لةثةرلةمان بوو من حةقم نية بةلآم سةركردايةتى
سياسى عيراقي من واذووى دةكةم سةركردايةتى سياسي
كوردستان لةوانةية يةكيَك بيَت كة لةوانةية ثيَى
بكرىَ ئةوة يةكةم نا هةفتةيةك دوو ثيَش قانوونةكة
برِوا كةس ئاطاى لىَ نية بضتةوىَ ئةم قانوونة
لةثةرلةمانى عيراق تيَثةرِى كةئةوة بةشيَكى زؤرى
هةموو جارىَ خةلَك نازانىَ بةو ديقةتة دةنط دةدات
ئةمن لةليذنةى بالآى هةلَبذاردنم باوةرت بىَ هةتا
سىَ ضوار رِؤذى ئيشمان دةكرد دةنط دةدةى بةليست و
دةنط دةدةى بةضواردة كةس لةناو شارى هةوليَر
دوايىَ وتيان وانية دةبىَ دةنط بةيةك كةس بدةى.
ئةوة يةكيَكة لةبةلآيةكانى طةورة ئينجا ئةو دوو
ليَمان ببوة كيَشة كوردو عةرةب دووةكة هةمووى
بةدوو شةعبى دةنووسنةوة ئةوة دةبواية خةلَكانى
ثسثؤرى لةم بابةتانة بانط كةن بلَيَن ئةبىَ ئيَمة
ئةطةر بمانةوىَ سنطى عيراق بطرين بلَيَين كاكة هةر
بةشدار دةبين قةيناكة، بةلآم سيستةميَك يا
سادةتيةكى ئينتيخاى بيَت كةميللةتيَكى لةوانةية لة%60
نةخويَندةوار بيَت بةلآم دلَنيام لةثةنجا زياترة
ديموكراسى كؤمةلَطاى نةخويَندةوار ئةو ديموكراسية
باشة نية بةلآم واقيعةكة واية تؤ ئينسانى
نةخويَندةوارى كة ئيش لةوة بكرا تواناى نية تيَبطا
ضاوةرانى ضيت هةية تةنيا دةبىَ ضاوةروانى ئةوةمان
هةبىَ توندوتيذى بةكارنةهيَنىَ بةضةك وة خيَرمان
ثيَ بكا بضىَ لةثيَناوى وولآتى خؤى دةنط بدات
لةوانةية لة ئةخيرةكةيدا هةر ئةوةندةمان ثىَ
بكريَت كىَ ية وادةكا كة ئةم سيستةمان هةر لةخؤوة
دةبيَت خؤى لةرِاستيدا ديموكراسى لةهةر وولآتيَكا
كة بلَيَم خسوسياتى خؤى هةية ئامادةكرنى
هةلَبذاردن و شيَوازةكانى هى دةنطدان ئةم
سيستةمانةى كة داي دةنيَت لةطةلَ كةلتوورى ئةم
وولآتة جا ئةطةر وابىَ لةطةلَ ميكانيزمى
ئامادةكردنى كؤمةلَطا بؤ دةنطدان لةماندووبوونى
كةم كاتةوة وةهانى بدا بارى زؤر طران نةكا
تةقديراتى لةبؤ دروست نةكات لةعةينى كاتدا
ئاسانكارييةكى يةكجار زؤريش بؤ خةلَكةكة بكرىَ كة
بةكةمترين ماندووبوون دةنط بدات. ئةوانةى كة طوتم
عةكسى تؤ رِاست دةبىَ لةواقعى كوردستانى عيراقدا
جا خةلَك لةعةنكاوةية دةيةوىَ بضىَ دةنط
لةبةلاشةوة بدات خةلَك هةية لةبنةسلآوةية دةبىَ
بضيَت دةنط لةكةركووك بدات خةلَك هةية لةكةلَةكة
دةبىَ بضىَ دةنط لةموسلَ بدات. باشة ئةمة دةكرا
ضارةسةر بكرىَ لةوانةية قورس بىَ بةلآم ضارةسةر
دةكرا ضارةسةريش زةحمةت بوو بةرِاى من دةبوا
حوكمةتى ئيَمة بةرامبةرى بوةستىَ ضونكة دةيتوانى
ئينتيخاباتى عيراق تاخيرة لةوانةية ئةم قسانةى من
ئيَستا بةس لةبؤ ئةوةبىَ كةليَك حالَى بين بةلآم
نةدةبووة ئةوة تيَثةرِى ضؤن تيَثةرِى بؤ تيَثةرِى
وةختى خؤى مناقةشةى زؤر لةسةر بوو بةداخةوة لةبةر
منافةسةى ناشةريفى ليستةكان و حيزبةكان و ئةو
واقيعةى كة لة كوردستانداية ئيَستا هةية
نةيانهيَشت كةخةلَك تيَ بطات جارى يةكةم
نةيانهيَشت لةثةرمانى عيراقيش ئيَمة كورد
كةموكورِى خؤمان تيَدا هةية،بؤضى ئةو سيستةمة
ئالَؤزة لةبؤ ئيَمة ديَت قوربان حوكمةتى عيراق
خةلَكانيَك بةرِيَوةى دةبةن هةموومان دةزانين كة
برِوايان بةديموكراسى نية بةقةناعةتي خؤيان
ئينسانى ديموكراسى نين هةموو لابالآكان ديَنين جا
ميَذووبن جا هةمةجين هةمةجين بةو ماناية كةخؤيان
ميَذووى دةكةن ديموكراس لةدةرةوة بةسةر عيراق
دةسةثيَندرىَ ئةطةر نا نايةوىَ بؤية عيراق كيَشةى
عيراق كيَشةى ديموكراسى نية هةروةكو ضؤن
لةئةفعانستان كيَشةيةكى ديكةى ديموكراسيان نية
ناييَمة سةر ئة وباسة بؤ كيَشةى طةورةى ئةم
دونياية كة ئيَستا كؤمةلَطاى نيَودةولَةتى
زلهيَزةكان ثيَوةى خةريكن كة ئايا ضى بكةن بؤ
ئةوةى كةوازيان لىَ ناهيَنن. بةلآم دوو كؤمةلَطان
كة ديموكراسى رِاست دةكةن نايانةوىَ بةخةلَك و
بةقيادة نايانةوىَ، ضاك نية لةئةفغانستان كارزايةك
هةية لةعيراق كارزايةكيش نية بلَىَ ديموكراسى بىَ
يةك قائيدى عةرةب نية بلَىَ ديموكراس بىَ
رِؤذطاريَكى هةبيَت دوو ووشةى هةبن ثيَش بةسةركار
لةثيَناوى ديموكراسيةت كارى كردبىَ كيَشةى %90 تى
ئةوةى كة ئيَستا عيراق بةرِيَوةى دةبا تا
موئتةمةرى سةلاحةدينيش 2002 بؤ 2003 كيَشةيان
ئةوةبوو ديموكراسى ئيلحادة يان نا دذى بؤتة يان نا
دوايى طوتيان دةبا هةبىَ ئيَستاش حةسميان نةكردووة،
ئةمانة كاتيَك كةديًَن عيراق بةرِيَوة دةبةن
تةبعةن سيستةمى ئةو تؤى لةبؤ ئيَمة ئةطةر ليَشى
بيَزار نةبين ئةم زةرةرو ماندووبونانةمان توش
دةبيَت قسةى من بةو ناوة نية كة ضةسثاندنى
ديموكراسى لةدةرةوةرِا بةسةر وولآتيَك بانةبيَت
يادذى بوةستين بةلآم دةبىَ بزانين هةية دةبىَ
بزانين ئةمة كاردانةوة بةسةر كوردستان تةجروبةيةكى
جياوازة لةهى عيراق بةلآم ئيَمة لةرِووى مةسيرةوة
تيَكةلَ كراوين بةو شيَوةيةكة هةموومان هةستى ثىَ
دةكةين.ئؤثؤزسيؤن لةكوردستاندا ئؤثؤزسيؤنيَكى
هستريكة ئةو بةلآيةى كة عيراق هةيةتى كة
كوردةكانيان برِوايان بةديموكراسى نية تةبعةن
لةكوردستانيش سةركردةكانى ئؤثؤزسيؤن خوازياردى
ديموكراترين كةس ئةو وولآتة دانا ئةطةر مابان ئةم
هستريانة يان دروست نةدةكرد، سةركردةى ئؤثؤزسيؤنى
ديموكراتخواز هيض ثيَويستى بةتوندوتيذى نية،
زؤرترين مةنتيق بةكارديَنين تا كةمترين دةنطى
ممكين كؤكاتةوة وةتةجروبةى دنيامان بينيوة
نةفةسيَكى زؤر وة زةمانيَكى زؤر لةثيَش خؤي
دادةنىَ بؤ ئةوةى كةوا بتوانىَ ئيسلاح من كة
ناوديَنم مةبةستم ئيهانة نية بةلآم يةكطرتووى
ئيسلامى ديموكراتن جواب مةدةنةوة من دةلَيَم نا
برِوايان بةديموكراسى نية كؤمةلَةى ئيسلامى
ئيَستاش (العين و بالعين والسن بالسن) سةدجارى
تةحويرو تةفسيرى دةكةن سةرى ئينسانى ثىَ دةبرِن.
ديموكراسى لةكوىَ، من رِيَزم هةية بؤ ئةو حالَةتةى
كةلةسليَمانى رِوويداوة بؤ بزوتنةوةى طؤرِان بةلآم
ئةوانيش لةديموكراتةكانى كوردستان نين
لةئينتيخاباتى ثيَشووش هيوادارم بةخةتى خؤيان دةرى
بيَنن ثيرؤزيان بىَ وةهيض مةسةلة ئةوةنية دةنط
نةييَنن دةنط بيَنن، بةلآم كىَ ية توندوتيذى دةكا
من نالَيَم تةنيا ئةوانن بةس ديموكرات نةبوونى
ئؤثؤزسيؤن وايكردووة خةلَك سةرقالَ كةن بةهةنديَك
شت كةخةلَكةكة سةرقالَى دةبىَ بةلآم ئةوانة هيض
ثةيوةنديان بة ئةهدافي ئينتيخابى ئيَستاوة نية بؤ
نموونة بوجةى هةريَمى كوردستانى ض ثةيوةندى
بةبةغداوة هةية تؤ ئيَستا بةدوايا ناضى من دةزانم
بوجةى هةريَمى كوردستان سةد نةقسى تيَدا بووة.
|