|
ثةيوةندى نيَوان كوردو عةرةب
عيَراق وةك نموونة
عةبدوللا سالح
ئةوةى ئيَمة ثيَيدةلَيَن طةلى عيَراق بيَجطة لةخةلَكى
عيَراقى ئةسلَى ثيَش دةستثيَكردنى كؤض كردن بيَجطة لةوانة ئةو
خةلَكانةى هاتؤتة عيَراق كة مامؤستا عةلى وةردى ئيشارةتى
ثيَداوة دةليَت لةسةردةمى دةستصيَكى خةلافةتى ئةمةويةكان كة
شةثؤلَى مرؤظةكان لةجةزيرةى عةرةبى كؤضيان دةكرد بؤ ولاَتانى
كة تازة فتوحاتى لىَى سةركةوتبو لةوانة شام و عيَراق
ئةمةويةكان نةيانهيَشت هيض طةليَك لةجةزيرةى عةرةبى بضيَتة
ويلايةتى شام ئيلا ئةطةر عائلةكةى عائلةيةكى بازرطان بو بيَت
وة ئةو خةلَكةش كة بازرطانى دةكات مةبدةئى دانوستاندن و
هيوايان لةنيَوياندا هةية لةبةر ئةسعارى ئةو شتانةى كةدةيكةن و
دةيفرؤشن كة ئةو خيزانانة هةموو جونة بؤ ئةوةى ثىَى دةلَيَن
بيلادى شام دو جؤرة خةلَكمان كؤضيان كرد هاتنة عيَراق زؤربةى
زؤرى خةلَكى دواى ثاش فتوحاتى ئيسلامى كؤضيان كرد هاتن بؤ
وولاَتى عيَراق بةتايبةتى لةخواروى عيَراق خيَزانى بةدةوى
عةرةبى ئةوةى لةجةزيرةى عةرةبى دةذيا و ئيَمةش دةزانين كة
بةدةوى عةرةبى ضى بوو جؤرى دووةمى خةلَك كة هاتنة عيَراق
ئةوانة بوون ئيهتمامى زؤريان لةسةر مةسائلى علمى بوون
لةئيسلامدا مةسائلى علمى بةتيَطةيشتنى تةفسيرو ريوايةى
ئةماديسىو ئةوانة . ئةو خةلَكةى كةهات كلتوورى خؤى لةطةلَ خؤى
هيَنابؤ ئةو ولاَتةى كة تيايدا بذى بؤيةش ئةطةر ئيَمة سةيرى
ميَذووى دوو ئيمثراتؤريان كةين لة ئيسلامدا ئيمثراتؤريةتى
ئةمةوى كة خةلافةتى لة شام بووة ئيمثراتؤريةتى عةباسى كة
لةعيَراق بوو دوو شتى زؤر سةيرى تيَدا دةبينين كة غةريبة لة
خةلافةتى عةباسى 33 خةليفة حوكمى كردووة لة كؤمةلى 33 خةليفة
31 خةليفة كوذراوة بةدةستى يان براى يان ئامؤزاى بنةمالَةكةيان
وة 18 خةليفةى لةو كؤمةلَة سةريان برِاوة ئةطةر سةيرى خيلافةتى
ئةمةويةكان بكةين دةبينين ئةم زاهيرةى تيَدا نية ئةم كوشتن و
سةربرِينةى لة نيَوانيان خؤياندا نية لة ثيَشكةوتنى ميللةتى
عيَراق بةبؤضونى من خالَيَكى زؤر طرنط وةكو كورد وةكو خةلَكى
كوردستان . وة لةنيَوانى عةرةبةكانى ترى ثارضةكانى عيَراق
جياوازى زؤر ستراتيجى و جةوهةريةكان بةبؤضونى من جياوازى يةكةم
ئةوةية ئيَمة ئيَستا لةقؤناغى كلتوريَكى ترى رِؤشنبيريي نةتوةى
ولاَتثاريَزين واتة ئةزانن هةموو كؤمةلَطايةك لةقؤناغى ذيانى
خؤى بةضةند قؤناغيَك تيَدةثةرِن تادةطاتة مستةوايةكى بةرزتر
لةوةى لةبيركردنةوة لةواقيعى ئابوورى لةيةكطرتنةوةى فكرى
هاوبةش ئيَمة لةقؤناغى ئةوةداين كة زؤربةزؤرتر شتى هاوبةش
لةناو خةلَكى كوردستان رِؤذبةرِؤذ زياتر دةبيَت وةكو بؤضون
ماناى واية ئةم خةلَكة بةرةو دروستبونيَكى كؤمةلاَيةتى
ثيَشكةوتوو دةرِوات ئيَمة ئيَستا بةشيَوةيةكى سروشتى و ضالاكى
داخلى دروستبوونى نةتوايةتى خؤمان بووينة رِةنطة ئةم قسةية
غةريب بيَت ئةى ئيَمة ثيَش ئيَستا نةتوة نةبووين ئيَمة
بةحةقيقةت بةبؤضونى من ضةند سالَيَك داخلى وة بةتايبةتى لة 98
وة ليَرة وة داخلى قؤناغى فكرى واقعى و عةمةلى نةتةوةى خؤمان
بووينة وة ئيَمة ئيَستا ورد وردة بةتةنزيمى رةسميةكةمان
دةخاتةوة وة دةمانثاريَزن دةزنين لةناو هةموو ميللةتيَكدا
رِيَكخستنى رةسمى هةية واتة لةياساكانى نوسراو عيبارةت
لةحيكمةتى ذيانى ئةو كؤمةلَطاية ئةو شتة رةسمى بيَت بةياساكان
ئةطةر لةهةموو ولاَتان جىَبةجىَ نةكريَت و نةتوارنريَت
هاولاَتيان بثاريَزن رِيَكخستنى غير رةسمى هةية غير رةسمى
ئةوةية كة نةنوسراوةتةوة ئةو تةنزيمى بةكةمتر ئةو جةمعيةية
ثيَكدةهيَنيَت وةكو عةسيرةت و قةبيلة وةكو ثةيوةندى مةزهةب
واتة لةخوارةوةى ياساكانة لة خوارةوةى ئةو سيستةمة
رِيَكخستنةية تا ئيَستا داخلى ئةو قؤناغة بووين رِؤذبةرِؤذ
بةرةو ثيَش دةرِؤين لةثارضةكانى ترى عيَراق بةثيَضةوانةوةية
واتة لةجياتى دروستبونى هزرى هاوبةش دروستبوونى ثيَكهاتةى
هاوبةش يةكطرتنةوةى خةلَك ئيَستا لةشويَنةكانى ترى عيَراق
بةرةو ثارضة ثارضةبوونة بةرةو خوارةوة تةنزيمى غير رةسمى لةوىَ
رِؤذ بةرِؤذ حاكم تردةبيَت نة ئةو ياسايانة كةنووسراوة
لةعيَراق نة ئةو هةيكةليةى نةك سستةمى تةنزيمى ئيدارى هةية بؤ
دوولاَت و كؤمةلَطا ئيَستا تةنزيمى غير رةسمى زياترة لةم
قؤناغةدا ئيَمة هةريةك بةرةو لايةك دةرِؤين بةرةو ئيتجاهيَك جا
ض ناوةرؤكى ئةمةى لةعيَراق هةية ضية ناوةرؤكةكةى دوشيَوازى
هةية ئاراستة بةرةو قةبيلة و خيَلَ لةوةطةورةتر ئاراستة بةرةو
ئايدؤلؤذيةتى دينى مةزهةبى رةون و توندترة و خالَى دووةم كةزؤر
طرنطة لةنيَوان ئيَمةو ئةوان ئيَمة ئيَستا ئةطةر بلَيَين
ميللةتى عيَراق لةئاستى ثيَكهاتةن كؤمةلاَيةتى بةهيَز ثيَكديَت
. ئةو ثيَكهاتانة عةرةبى شيعة عةرةبى سوننة وة خةلَكى كوردستان
ئةمة سىَ ثيَكهاتةى سةرةكين كة ثيَكهاتةى تريش هةن بةلاَم
ئةمانة دةورى سةرةكى دةبينن جاران لةسةردةمى سؤظيةت مةركةزى
ئايدؤلؤذيةتى فكرى ماركسى و ئيشتراكى بوو وة دةولَتةى تريش
هةبوون كةئيشتراكى بوون وةكو سؤظيةت بةلاَم ئةمانة هةموو تابع
بوون بؤ مةركةزةكة لةبؤ مةركةزى فكرى ئايدؤلؤذى ئيَستا عيَراق
دةقاو دةق ئةو باردؤخةى هةية ثيَكهاتةى شيعى لةعيَراق مةركةزى
ئايدؤلؤذيةتى مةزهةبى شيعى نين مةركةزةكة دةرةوةى عيَراقة كة
ئةو ثيَكهاتةية بناغةى دروستبوونى لةسةر فكرى ئايدؤلؤذى
مةزهةبى بيَت وة ئةو ئايدؤلؤذية مةركةزى دةرةوةى عيَراق بيَت
لةثلان و بيركردنةوة هةموولايةنة كانى ذيانى مةركةز بريارى
بنضينةيي دةدا مةركةزيش كةبريارى بنضينةيي بدات دةرجةى يةكةم
بةرذةوةندى ئةو مةركةزةى تيَدا دةبيَت هةر قةوارةيةك بؤ ئةو
مةركةزة دةبيَت ئينجا تيَكةلَ دةكريَت بةناوى بةرذةوةندى
مةركةزو تابع بةلاَم كة بؤ مةركةز دةبيَت وة دةكريَت تابع خؤى
بكاتة فيدا بؤ ثاراستنى بةرذةوةندى مةركةز بؤية مةركةزى
ئايدؤلؤذيةتى مةزهةبى شعة هى ئةوانة مةركةزى بنضينةييش ئيَرانة
ئيَران كة هزر دةكات بةهةرمامةلَةيةك لةطةلَ ئةو تةرةفة يان
ئةو تابعة لةو ئايدؤلؤذيةتة قؤناغى يةكةم ئةوةية ئةوة ضؤن
بيَتة كارايةكى ياريدةدةر يان هؤكاريَكى رةخساو بؤ ثاراستنى
ئةو مةركةزة ئيَستا لةم سياسةتة لةم ناوضةية زؤر ئاشكراية
ثلانى بةرطرى دانراوة كةلةشيعةكانى لوبنان دةبيَت لةهةنطاوى
يةكةم ديَتةوة سوريا كةبةرذةوةندى هاوبةشيان زؤرة دوايش عيَراق
رةنطة بيَتة ثلانى بةرطرى . دووةم يان سىَ يةم بؤ مةركةزة
ثيَكهاتةى ترى ئةساسى لةعيَراق عةرةبى سوننةن عةرةبى سوننة
لةعيَراق لةوةتةى دروستبوونى حكوومةتى عيَراقى ئةم ضةند سالَةى
دواى ئةم سوننةية حاكم بوونة جا ض بةرةنطى فكرى نةتوةى يان
بةرةنطى جةنراليةتى عيَراق كةئينقلابيان دةكردو وةض بةرةنطى
ئةوةى حيزبى بةعس ض بةرةنطى ئايدؤلؤذيةتى عةرةبى سوننى لة
عيَراق دا هةية هةموو ئةوة ناوةرؤكيَكى قةومى عةرةبية
ئايدؤلؤذيةتى مةزهةبى عةرةبةكانى سوننة وةكو شيعةكان ئيَستا
دابةشكراوة بريارة دروستبونى بريارى سياسي ئةمانةش وةك ئةوانةى
ترن ئةوانةش تابعن . ثيَكهاتةى حةقيقى لةهةموويان رونتر
ميللةتى كوردة خةلَكى كوردستان لةسةر مةسةلةى فكرى نةتةوايةتى
مةركةزى ئةو فكرة لةكوردستانى عيَراق لةسةر ئاستى وةرطرتنى
بريارى سياسيش مةركةز سةرضاوةى وةرطرتنى قةرارى سياسي كوردستان
تةنها كورد دةتوانيَت هزريةكان و بةئازادى بريارى سياسي بدات
وةكو عيَراقى و بةئازاديش ئامانجى روون بيَت ضونكة ئيَمة
مةركةزي ئايدؤلؤذيمان نيية لةدةرةوةى كوردستان تابع نين بؤ هيض
مةركةزيَك بؤية بريارى ئيَمة لةهةمووان زياتر لةبةرذةوةندى
عيَراق داية . ئةطةر بيَيتة سةر حةقيقةت ئةو تةموحاتةى
كةئيَستا حةرةكةى كوردى ضةسثاندوة عيَراقة لةهةموو تةموحاتى
خةلَكى تر عيَراقى ترة وة زياتر لةبةرذةوةندى عيَراقداية بؤية
لةم واقيعة ئيَمة هةريةك بةرةو ئيتجاهيَك دةرِؤين لةلايةنى
سياسي خةلَكى يةوة ئيَمة لةم روانطةيةوة ضؤن ثيَكةوة دةذين ضؤن
دةستوورى هةميشةيمان دةبيَت ئةوةى لةو دةستورةدا ثيَكهاتةى
ئايدؤلؤذيى شيعة دةبيَت لةدةرةوةى ثيَكبيَت مةركةزى سوننة
يةكبطرن تائايدؤلؤذيةكةى بضةسثيَت هةموو دةستوريَك دةبيَت
دةولَةتى دةوروبةرى لىَ رازى بن نية شتيَكى وا لةدونيا بؤيةش
ئيَستا ثاش ضونى جةنابى سةرؤكى هةريَم لةكؤى هةلََطرى 24 خالَ
18 خالَ جياوازى لةسةربوو 18 خالَ ئينجا لةناوى عيَراق تا
فيدرالَ و بةعزىَ مادة هةية ثيَنج سيغةى بؤ دانراوة لةناو ئةم
هاوكيَشةية دا ئيَمة بةدلَناخؤشيةوة ئيَمة لةهةموو خةلَكةكة
فةقير ترين كة جةختمان لةسةر بكريَت و جةختةكة بةقوةتر لةئيَمة
لةهةموو ثيَكهاتةكانى تر ئيَمة وةكو كورد لةهةموو ثيَكهاتةكانى
عيَراق بةتواناترين تواناكةمان تواناى نةتةوةى ئيَمة لةدوسىَ
جيَطاوة دوذمنةكانى ئيَمة لةناو ئةو دةولَةتانة لةسنوورةكانمان
لةطةلَ ئيَمة قولاَيي ستراتيجى قةومى ئيَمة بةهيَزة واتة
ئةوانةى حساب دةكةن دةتوانن هةموو زةختيَك لةسةر ئيَمة بكةن
ئيَمة دةتوانين نةيةلين زياتر لةبيست مليؤن كوردمان هةية بؤية
ئيَمة و عيَراق ئيمكانى بونمان بةيةكةوة نية بةلاَم دةكريَت
راستكردنةوةى ميَذوو باشترين سيفةتة ئةوةية ئيَمة بةدوحكوومةت
بذين ولاَتيَك بةدوونيزامى جياواز ئةو وةختة ولاَتيَكى دروست
بكةين
أعلى الصفحة |