ŞAHÊ TEMBURÊ MİHEMED ARİFÊ CİZÎRÎ

Mîrhac Mistefa

  Birastî dema mirov navê wî jî dibihîze, xwîna di damarên mirov de germ dibe û bi hêztir diherike. Dilgermiyek cuda dikeve hemû bedena mirov. Di hişê mirov de ew stranên wî yên evînî ji nu ve şîn dibe. Ez bawerim gelek Kurd bi dengê wî yê têr û tije mezin bune, helbet gelek stranbêj û hûnermendên Kurd jî li bin siya wî de xwe parastine û xwe pêş de birine. Jiyana vî kesayetiyê mezin jî gelek kes wekî min meraq kirine. ji xwe di zaroktiya xwede dema Cizîr dihate gotin pêşî Mihemed Arifê Cizîrî dihate bîramin.

“Balkêşe ku di sala 1979 an de du qaset ji stranên Mihemed Arifê Cizîrî wekî nimuneya stranên Kurdî hatin hilbijartin û ji bo rêxistina çandî ya Netewa Yekbuyî UNESCO hatin pêşkêş kirin. Stranbêjê me yê hêja tevgereke wisa mezin ji bo parastina folklora me kiriye ku êdî nifşên ciwan jî nikarin bê alikariya berhemên wî berhemên xwe biafirînin. Yanî Mihemed Arifê Cizîrî di arşîva hunera Kurdî da buye çavkaniyek.

Hunermendê me Mihemed Arifê Cizîrî di sala 1912 an de li Torê li devera Cizîra Botanê hatiye dinyayê. Ew di sala 1927 an de ji ber sedemên siyasiyên wê demê nêzîkî çar sal û sê mehan di zindana Amedê de maye. Ji ber ku temenê Mihemed Arifê Cizîrî ji bo darda kirinê biçuk bu ew hate berdan lê hevalên wî tev hatin darda kirin. Piştî ku ji zindanê derket qesta Zaxo û Dihokê kir. Ew di sala 1932 yan de bi keçeke Çolemêrgî re zewicî û du zarokên wî çêbun. Mihemed Arifê Cizîrî sala 1933 yan de li Dihokê dest bi stran gotinê kir û weke destpêkê li şîrketeke biyanî li Bexdayê çar sêlikên stranan bi Meryemxanê re tomar kir. Di navbera salên 1934 an û 1935 an de wî û Meryemxanê bi hevdure stran gotine. Mihemed Arifê Cizîrî 333 stran li radyoya Kurdî ya li Bexdayê tomar kirine û 18  stranê xwe di Tilîvizyona Kurdî ya li Başurê Kurdistanê da hene. Ji bilî van jî gelek qaset û videoyên wî hene. Mihemed Arifê Cizîrî li Beyrud û Şamê û her wiha li bajarên rojhilata Kurdistanê jî bi Meryemxan, Hesenê Cizîrî û Elmasxanê ra Konser li dar xistine. Di derheqê jiyan û berhemên Mihemed Arifê Cizîrî da du pirtûk hatine çapkirin. Pirtûka yekem ji aliyê Sekwan Evdilhekîm ve hatiye amadekirin û di sala 1986 an de li Bexdayê bi navê Mihemed Arifê Cizîrî Kewê Ribat hatiye çapkirin. Pirtûka duyem jî ji aliyê Ehmedê Cizîrî ve hatiye amadekirin û di sala 1992 an de li Bexdayê bi navê Mihemed Arifê Cizîrî Stranbêjê mirovperwer hatiye çapkirin. Di derbarê Mihemed Arifê Cizîrî da gelek nivîs û lêkolîn çêbune. Yek ji van lêkolînvanan jî nivîskarê Kurd Sekvan Evdilhekîm e. Evdilhekîm wiha dibêje “Mihemed Arifê Cizîrî di sala 1949 an de kasta Radyoya Kurdî ya li Bexdayê kir. Lê berî wê gelek stran ji bo sêlikê şirketeke biyaniyan tomar kiribu. Nêzîkî 36 sêlîk di çar salan de tomar kir. Ji bo wê jî gelek rêz jêra hat girtin û gelek caran xelat dane wî. Ji nivîskarên Kurd Ehmedê Cizîrî  wî wiha aniye ziman. Di salên 40 an de  mala Elmasxan bû bû wek navendeke hunerî her wiha mala Elmasxan ji bo Mihemed Arif Cizîrî jî bu bu wek navendek Di sala 1949 an de wê navendê Mihemed Arifê Cizîrî gihand radyoya Kurdî ya li Bexdayê. Mihemed Arifê Cizîrî bi xwe wiha behsa jiyana xwe dike. “Ez biçuk bum emrê min tê hebû 14 sal ez ji xelkê Cizîra Bohtanim. Ji eslê xwe ez ji xelkê Cizîra Bohta me ji xwe ev tê zanîn, sala ku ez hîn bum miqama min dît dengê min gelekî xweşe, dengê min xweşe ez diçim ji derveyê  çuna, dera min tenbur lê dida min stran digotin û hêdî hêdî ez hînbum. Piştî wê de hin misîbet hate serême feqîrî, hejarî li çol û beyara ketin deriyê xurbetê, deriyê xurbetê çi neqle ez bi xwe hatim Iraqê.”

 Stranbêj û hunermendê bi nav û dengê Kurd Teshîn Taha jî rola Mihemed  Arifê Cizîrî bi vî awayî şirove dike. “seet heft û çarêke roja 17 ê heyva 12 ê sala 1986 ê seetekî ne xweş bu nîsbeta min. Kême xeber zanî ku Mihemed Arifê Cizîrî bavê Kerîmî çu li ber dilovaniya xwedê. Min berî bîst û pênç salan weedek hebu ku heger rojekî ji roja xwedê neke emelek lê bêt ez sê şev û sê roja neaxivim. wek derîn ifra pê bikim. Hikramên ku mirina wî jî min xwedê xwe bi cîh neaniya ji Hêwlêra rengîn min destpê kir da bigehime karwanê belê gelek ez midaxe we negihiştimê çimku hevalênme termê wî veşartibun û piştî ku teşhîkeke can ku li Dihokê kirî her çendê hikumeta rejîmî Bees gelek mihawelat kirin ku ev şule neçêbit bê pa hevala quaurî nekir û emaneta xwe teslîmî erdê kir. Ew erdê ku têrnebit û têrnebê jî mirovan û her çendê babê Kerîmî nuke ku li nîk me nîne bes her wê dilê me da ye çimku stranên wî yê dilê me da yên zengilên di guhê me da bavê Kerîmî tu cara em te ji bîr nakin çumkî te risaleta xwe emanetê xwe bi cîh anî bo miletê Kurd.”

Nivîskar û lêkolînvanê  Kurd Kakşar Oremar jî derheqê Mihemed Arifê Cizrawî de wiha dibêje: “Stranbêjê deng xweşê Kurdî li Bexda stranên xwe tomar kirine helbet ev stranên wî ji wê hejmarê zêdetirin. Lê di arşîva radyoyê da 350 di nava stranên wî da folklor û stranên gelêrî  dîroka Kurdistanê, mêrxasî û camêriya Kurdan jiyan û evîna ji bo mirovayetiyê, bedewî û wefadariya jina kurd ew dilgermiya neyar û dagirkerên Kurdistanê tê dîtin. Mirov dikare bibêje xizmeta herî mezin a ku Mihemed Arifê nemir di riya hunera xwede pêşkêşî gel kir sax û zindî kirina stranên folkloriyê ku piştî xwendina wan dengê xwe ew stran bi hemu Kurdistanê belav bun û ketin ser zarê gel, niha jî ji ruyê stranên Kurdî hinek jî lêkolînvanên sowyeta berê ku mamoste Ordîxanê Celîl jî di nava wan daye diroka dibistanê ya siyasî tê nivîsandin. Ev axirî xeber bu ku mamoste Ordixanê Celîl berî heftiyekî da bun xalek din jî hunera mezin ya Mihemed Arifê Cizîrî  wî gelek ji stranên gelêrî  ji qalibê herêmî derxistin û ew kirin Kurdistanî bo numune stranên Derwêşê Evdî, Şêxê Canê, Xezal Xezal, Çume Urfayê, Mîrê Botan, Cizîra Botan, Bavê Seyro, Qasimê Meyro, Heseniko Qurban û gelek stranên din Mihemed Arifê Cizîrî ji Kurdan ra kirin samanekî netewî û çîroka her yek ji van stranan bi xwe ku filmeke sinemayê an jî rêzefilmek li ser tê çêkirin. Yanê hun dizanin buyerê ku Mihemed Arifê Cizîrî di texstên stranên xwe de behsê wan dike ew buyerên ku qewimîne li Kurdistanê mesela stranê Çeto û Filîtê Quto bi xwe ewana her yek rêze filmek ji wan eger senaristên Kurdên ku paşerojê da peyda bibin binivîsin dikarin filmên dûr û dirêj li ser çêkin. Weke din xem û derdên bindestiyê, mêrxasî ya Kurdan, serhildanên eşîretên Kurda li dijî dewleteke dagirker û mixabin hevkariya eşîreteke din, li dijî wê serhildana eşîretê li berê di cewherê mamoste Mihemed Arifê Cizrawî de cihê xwe girtine. Mihemed Arifê Cizîrî hunermendeke ku ji nava dilê cıvata Kurdan rabuye. Jiyana wî li gelek qonaxên cur bi cur derbas buye yanî ji zarokatiyê ji ber rewşa tevliheviya cihanê û Kurdistanê bi hejarî mezin bu. Di temenê Sêzdeh çardeh saliya xwe de kete girtigeha Diyarbekirê, lê kêm temeniyê ew ji mirinê rizgar kir. Ji bo na ku azad bijî weke Celal Güzelsesekî nekeve xizmeta sistema Kemalîzmê bi xwaze bistre bi zimanê xwe bi kincê xwe derkeve pêşberî gelê xwe, derbasî başurê Kurdistanê bu. Di civata hunermendan da cihekî taybet ji xwe ra çêkir û ew di jiyanekî da ji av kêşiyê li kolan û şeqemên bajarê Cizîra Bohtan heta karê sinet kirinê karên komên olî dest bi karê xwe yê hunerî kir.”

Mihemed Arifê Cizîrî dema li gunda digere evîndarê keçikek dibe. Navê wê Gulê buye ew strana Gulê Mehrumê wê demê wî bi xwe çêkiriye. İnsanekî wisa xwedî hisên kûr bu ku ev hîsên kur di her dengê wî da her awazek dengê wî bi xwe mîna aletekiye, mina aletek ku senfoniyekî da cih digre. Ji bo na wê jî dengê wî li hemû Kurdistanê de belav bu. Ji ber ku mamosteyê wî berî her kesî Adile Xanima dayika wî bu. Adile Xanim Mihemed Arifê Cizîrî hînî stranên mêrxasiyê, eşiretên Kurda çawa di navbera hevde şer dikin û her wiha mamosteyên wî yên din behsa xanimeke din dikin. Celoya kor an jî Celila Lale an jî Emoya Cizîrî û ya ji hemuya mezintir Nurê yê dayika Eduyê Nuran ku bi mamosteyên Mihemed Arifê Cizîrî Hesen, Ramazan û Seid Axayê Cizîrî tê nas kirin. Mihemed Arifê Cizîrî ji ber zarokatiya xwe stranên mêrxasî û egîdiyê jî dayika xwe û ji van hunermendên ku navê wan hat hîn bu. Di nava şahî şînî xweşî û di nava erdnigariya hemu Kurdistanê de ew ji ber rewşa jiyana xwe geriyaye û hînî van kilaman buye. Ji bo na wê jî li karê xweyê stran gotinê da insanekî hostaye. Wexta insanek hosta be û zimanê xwe baş bizanibe, li ser koka hunera xwe bizanibe ku çi dike û çi nake wê demê dikare bikeve dilê dîrokê. Hunermendê me yê îro pêwiste her tiştekî bizanibin ku ziman zanîn zimanê dayikê ji bo hunera wan bingeheke gelekî esasiye. Ya din jî deng xweşî û berî her tiştekî jî deng. Dema kesek deng hebe ji ber eşq û evina wan huner be û huner di nav xwîna wan da hebe dikare rêya xwe peyda bike û mezin bibe. Ev dikeve li ser iradeya wê û xwesteka ku dikare ji dengê xwe istifade bike. Mihemed Arifê Cizîrî yekemîn kese ku Temburê êxistiye nav civata Kurdistana başur û bi tembura xwe şoreşek pêk aniye. Hew zêde em dikarin vê bibêjin “her û her Dengê te li dinê be Mihemed Arif Cizîrî”

  Çavkanî: roj tv

Destpêka Laperi