Goran Ebdellah

"Helbestvanê Kurd û Kurdistanê "

Aras Dîbo

     Ebdellah Goran (1904-1962) yek  ji berztirîn sembolên rewşenbîriya Kurdî ya hevdem  e . Berhem û  dahênanên wî yên helbestane bi nêrînên kûr û bunyadgeriyeke hunerî ya nû ve xemilandîbûn , tişê ku rê li ber guherandina forma helbestê û şêwaza derbirrînê di helbesta Kurdî ya nûjen de , vekir . Goran ê helbestvan rêzbendên 'irûzan yên ku di helbesta Kurdî de dihatin bikaranîn, li paşguh xistin . Ketina wî ya berdewam di zindanan de û lêpirsîn û lêgerîna polîsan û alavên tepeser yên ku ew ji rewşên şayiste bo bipêşxistina alavên xwe yên hunerî bêpar dikirin , bandoreke herî mezin derbarê forma helbesta wî ya nûjen de kirin .

     Goran bi doza gelê xwe ve hatibû girêdan , û bûbû dildarekî sersam ji bedewiya xurist û xwezaya Kurdistanê ya bêhempa re û wî jî helbestên bêhempa jê re nivîsandin . Ew helbestên ku dihêlin em bi xwşikbûna Kurdistanê hest bibin û mîna wî jê hez bikin ,her weha dihêlin ku em mîna wî ji bo serbestî û azadiya Kurdistanê û morkirina mafê gelê Kurd yê `arenûsî ,  xebatê bikin.

     Goran Ebdellah sala 1904(1905?)an li bajarê Heleb`e ya ser bi  parêzgeha Silêmaniyê , nêzîkî sînorên <ranê, ji dayik bûye . Navê wî yê tewaw : Ebdellah Beg kurê Silêman Beg kurê Ebdellah Begê ye . Malbata Goran dihate naskirin bi hezkirina wêje û kelepora Kurdî . Ebdellahê pi`ûk (Goran) li ser destê bavê xwe fêrî xwendina Qurana pîroz bû , û li mizgevta (Paşa) li Silêmaniyê hînî hindek razên zaniyariyên ayînî jî bûye .Piştî 2 salan li ser  ko`kirina bavê wî re , ew bi kuştina birayê xwe Mihemmed gelekî diêşe, û tenê li gel dayika xwe dimîne bê kes û xwedî ji ber wilo mecbûr dimîne dev ji xwendinê berde . Li dirêjahiya 4 salan ji sala 1922-1925an , da ku pariyê nan ji xwe û dayika xwe re dabîn bike , dikeve nav îş û kar û kedeke mezin dike . Sala 1925an , Goran li xwendegehekê Li bajarê Silêmaniyê weke mamosteyekî tê teî'n kirin . 12 salan di vî îşî de dimîne li xwendeghên deverê heta sala 1937an. Di sala navhatî de , mîna karmendekî di karûbarên rêyan ya girêdayî Dayireya  <şûkar , tê bicî kirin .

     Di dema rûdana |erê Cîhanê yê Diwem de (1939-1945) , Goran li gel `end rewşenbîrên Kurd yên din , di`e bo bajarê Yafa li Filistînê bi armanca ku ew jî şerê Faşîzimê bikin . Li Yafayê , wan beşê Kurdî yê radyoya Rojhilata Jêrîn birêve dibir . Piştî ku |erê Cîhanê yê Diwem  bidwaî hat , Goran berbi welêt ve vegeriya û yekem car di jiyana xwe de hate girtin û di bendîxanê de heta Tişrîna Diwem 1952an , ma . Paş ku derket, vegeriya Silêmaniyê û derbasî nav cîhana rojnamegeriyê bû  . 2 salan rojnameya Kurdî (Jîn) birêve dibir û duv re tevî girûpeke bi navê " Alîgirên Aşîtiyê " hate girtin  , û li Silêmaniyê di roja 17-10-1954an hate dadgehkirin . Cezayê wî salek bû û wî ew di van zindanan de qedand: Silêmaniyê , Kerkûk , Kût , Be'qûbe û zindana bednav Nugre Selman . Piştî vê dîsa ew salekê di bin `avdêriyê de ma li bajarê sirgûna siyasî ya naskirî wê demê : li qezaya Bedre ya li `olistana nêzîkî sînorên <ranê , lê di 12-10-1956an de Goran serbest hate berdan , temenê wî hingê 50 sal bû . Sala 1960'î li Bexdayê paytexta Iraqê weke mamostayê Wêjeya Kurdî û Rexneya Wêjeyî li beşê Kurdî yê kolîca wêjeyan li zanîngeha Bexdayê hate tespîtkirin .Duv re ew bi nexweşiya penceşêrê ket û `û Mosko ji bo dermankirinê . Saet 9,5 sibehê  , 18-11-1962an li Silêmaniyê `û ser dilovaniya xwe .

     Diyar e ku Goran piraniya helbestên xwe bi zaravê Soranî nivîsandine , an ku bi zaravê herêma navîn ya Kurdistanê ya ku dikare bête destnîşankirin ji aliyê cografî de ji `emê Zap yê jorîn ji Bakur ve ta bi  `emê Sêrwan (Diyala) ji Başûr ve . Zaravê Soranî zimanê fermî yê mîrnişîna Baban bû ya ku Silêmaniyê paytexta wê bû. Hêjî Soranî li Iraqê di warê xwendin û weşangerî û rojnamevaniyê de tête bikar anîn . Soranî bêtir ji zaravê Mukriyanî yê ku li aliyê Rojhilat yê Kurdistana navîn heyî nîzîk e , û ew zaravê fermî yê yekemîn komara milliya Kurdî ku li Kurdistana <ranê hate damezrandin (Komara Mihabadê) sala 1946an ,bû .

     Wekû helbestvanekî berhemdar, Goran rola xwe di danîna sirûda neteweyî Kurdî de lîst tevî sirûda niştimanî ya Iraqê û sirûda Cîhanî , tiştê ku pêgirêdana Goran ya tund bi nasnameya xwe ya neteweyî ji layekî ve û ji layê dîtir ve firehbûna nêrîna wî ya cîhanî ,di`esipîne . Eger em li dergehê Nihan ji dîwana Goran mêze bikin, em dê 11 sirûdan bibînin: Sirûda Kurdistanê , Ew e Berbang e , Dema |iyarbûnê ye , Ahenga Newrozê , Ey Gelî Xortên Kurd , Sirûda Xwendevanan , Cejna 1ê Gulanê ...hwd .

     Niha em dê hindek layên evî helbestvanê mezin weke rojnamegerî û wergerandin û şanogeriyê  bixine bin ronahiyê de:

     Goran ê Rojnamevan:

     Destpêka karê rojnamegeriyê yê Goran di Tişrîna Diwem ya sala 1952an de bû , dema ku ji girtina xwe ya yekem hate berdan , û vegeriya Silêmaniyê û serperiştiya rojanemya Jîn ê kir ,  û ev karê xwe berdewam kir heta Ilûna 1954an , û piştî sala 1954an , Goran nikaribû nêzîkî rojnamgeriyê bibe ji ber ku yan di hepisê de û yanjî li sirgûnê bû .Rewşê wisa berdewam kir heta rabûna şoreşa Temûza 1958an . Ji despêka sala 1959an Goran serperiştiya kovara Kurdî ya bi navê " |efeq" kir û navê wê  kire " Beyan" angu Sibeh, û tev li karê wî di kovara navbirî de , Goran beşdarî di desteya nivîskaran ya rojnameya Azadî de jî kir û her wisa wî rojnameyên Kurdî yên dîtir bi berhemên xwe yên pir û giranbuha dewlemend kirin û helbestên xwe di gelek rojnameyên Kurdî de dane belav kirin weke : Jîn –Hêwa – Ronahî û Hawar ya ku li Sûriyê di bin `avdêriya mîr Celadet Bedirxan de û bi tîpên Latînî derdi`û ..hwd .

     Goran ê Wergêr :

     Tevî ku Goran bi gelek zimanan zanîbû û werger jî ji wan dikir lê wî malikeka tenê jî bi zimanekî dîtir ji pêvî Kurdî nenivîsand ! Belkû ji ber ku wî berpirsiyariya xwe ya li hember gel û milletê xwe baş dizanîbû.Lê zanîna zimanên din hişt ku ew `anda milletên din nas bike weke Erebî û Tirkî û Farisî û Ingilîzî . Di warê wergerandinê de karpêkên wî digihin 22 helbest û 4 nivîsên pexşane ku di dergehê 11an ji dîwana wî de,cî digirin .

     Goran helbesta helbestvanê Ingilîzî yê navdar |illy ya bi navê "To a Skylark" wergerande Kurdî û her weha helbestên Coleridge û Bîl ji Ingilîzî û Firensî .Ji Tirkî jî , wî ji helbestvan Nazim Hikmet re wergerand û ji Farisî ji Nasir Xisro û Hafizê |îrazî û 'Eşqî re .Sebaret bi zimanê Erebî , wî nivîsên Cubran Xelîl Cubran û Cemîl Sidqî Zihawî û Mihemmed Mihdî Cewahirî wergerandin bo Kurdî .

     Goran û |anogerî :

     Di dîwana Goran de 8 şanoyên kurt bi yek dîdarê hene ,weke (Dijminên me yên Kelmêş)-(Welatê Avahiyê ). Mijarên siyasî û civakî di şanoyên Goran de têne gotûbêjkirin. Di şanoya (Sersaxiya Daristanê) de ya bi kesayetiyeke tenê ku ewjî gundiyê cil qetiyayî yê ku li pêşiya avahiyeke mezin û bilind radiweste ku li serê bi herdû zimanên Erebî û Ingilîzî (Dayireya Daristanan ) hatiye nivîsandin . Ev pardoksa di navbera yê gundî û avahiya mezin û biyanî de  bi kûrahî watedar e . Hindek şanoyên wî yên dîtir jî hene mîna : ( Mast) û ( Kom û Koresa Yonisko) .

     Goranê Aştîxwaz: 

     Ji zarotiya xwe de , Goran tûşî merezî û belengazî û awarebûnê bûye û probelmên wî yên rojane jî hiştin ku jiyan bibe dibistana wî ya yekemîn . Goran riya xwe dîtibû û tevî refên pêşîn yên tevgera rizgarîxwaza Kurdî bûbû  û piştgiriya milletên bindest dikir  di xebata wan ya li dijî Imperiyalizm û kevneperestiyê û bicihanîna mafên wan yên civakî û siyasî . Bi kurtî , Goran mirovekî Kurd bû ku bi realita civaka xwe re dijiya û hêvî û azarên milletê xwe hest dibû :

Dema |iyarbûnê Niha

     Dema şiyariyê ye dema şiyariyê ye!

Heta kengê em dê di belengazî û bêhêvîtiyê de bijîn ?

>rîş bike Kurdo ......

Bila xwêdan ji eniyan biherike

Dilê xwe ji kurma par`ebûnê paqij bike

Tev bibine yek

Piştgiriya hev bikin

Bi yekîtiyê

Gelê te bipêş dikeve!

* Kurdek ...û qutiya tutinê ..

Mistek mewîj ....û tivingek ...û

Kevirek ....

û bila dinya tev were

Dinya tev ....!

Destpêka Laperi