|
|
ديموكراسيةتى نوىَ لةرؤذهةلاَتى
ناوةراستدا |
|
سةرووتار |
|
طةشتي بارزاني ...حةوت رؤذ بة
جيهانكردني كوردستان |
|
سةلاح بةدرةدين |
|
تيرؤر- ديكتاتؤر – تةعريب
،سىَ جمكى ميَذووى دذ sبةمرؤظايةتين |
|
عبدالخالق سةرسام |
|
كـــورد لةنيَوان ترس و تؤقاندنى
دةولَةتى نةتةوةيى و ئيسلامي سياسيدا |
|
د.عةبدول فةتاح عةلى بوتانى |
|
هؤكارةكانى خةمساردى خةلَكى
لةرةشنووسى دةستوردا هةنطاويَك بؤ ئايندة |
|
كؤرى بةريَز
مامؤستا طؤران |
|
خةمساردى خةلَكى لةدةنطدانى دةستور
هةنطاويَك بؤ داهاتوو |
|
كؤرى بةريَز
بةختيار سةعيد |
|
|
ديموكراسيةتى نوىَ
لةرؤذهةلاَتى ناوةراستدا
سةرووتار
- ديموكراسيةت وةك زاراوةيةك و جؤريَك لةهةلَسوكةووت
لةنيَو هةلَبذاردةو زؤرينةدا زؤر كؤنة دةطةريَتةوة بؤ سةردةمى
رؤمان و بيَزةنتيةكان. وةك لةلاى هةموومان ئاشكراية ثاشان
طؤرانكارى بةسةردا داهات بؤ هؤكاروسيستةميَكى دةسةلآت و
رذيَميَكى سياسي و كؤمةلآيةتى و رؤشنبيرى ئةويش لةسةردةمى
شؤرشى فةرةنسادا، ئيَستا بةشيَوة ثيَشكةوتوانةكةى لةزؤر
لةوولآتاندا ثةيرِةو دةكريَت بةتايبةتى لةئةوروثاو
وولآتةيةكطرتوةكانى ئةمةريكادا. لةضوارضيَوةى دةستوروياسا و
كؤمةلَطاى مةدةنيدا، برِواى جياكردنةوةى نيَوان دةسةلآتةكانى
ياسادانان و ثةيرةو كردوودا دةورى و ئالَوطؤركردنى دةسةلآتة
بةريَطاى هةلَبذاردنى سةربةخؤ لةسةر بنةماى زامن كردنى
سةربةستيةكانى طشتى و سةرةكيدا لةنيَويشيدا سةربةستى بيروراو
هزرو بلآوكردنةوةو راطةياندنة، هةروةها ثةرةثيَدان و ثاراستنى
مافي هاو وولآتيانى لةذيَر سيَبةرى يةكسانى لةنيَوان ذن و
ثياوداو بةبىَ جياوازى كردن لةرِةطةزو رةنط و نيَوان
نيَروميَداو يةكسانى كؤمةلآيةتى و ريَطادان بةهةمووان و
سةربةستى ئابوورية.
- ضؤنيةتى ثةيرةوكردنى ديموكراسيةت هةتا ئيَستاكةش لةكيشوةرو
وولآتانى جيهاندا لةئارىَ داية بةتايبةتى لةناوضةى رؤذهةلآتى
ناوةراستدا كة خاوةنى تايبةتمةنديةكى ئيستراتيجية ئةمة لةثلةى
يةكةمدا وةلةضلةى دووةميدا فرة نةتةوةيى و ئاينى و مةزهةبية،
سةرةراى ضارةسةرنةكردنى مةسةلة نةتةوةييةكانى لةثلةى سيَهةميدا.
هةريةك لةم كؤمةلآيةتيانة هةولَدةدةن ديموكراسيةت بةطويَرةى
بةرذةوةنديةكانى خؤيان ثيَناسة بكةن. بؤيىَ ثيَناسةى-
ديموكراسيةتى برجوازى و ديموكراسيةتى ميللى و ديموكراسيةت
لةسةر شيَوةى ئيسلاميدا لةذيَر ناوى – ئةل شوري- سةرى هةلَداوة-
هةروةها بةرةى ديكةش هةولَدةدةن- بيروبرواى ديموكراسيةت لة بؤ
تايبةتمةندى بةرذةوةندى نيشتمانى بةكاربهيَنن لةثيَكهاتةكانى
ئاينى و نةريت و رؤشنبيريةكان.
- لةسةرةتاى سةدةى بيست و يةكةم و دواى طؤرانكاريةكانى قوولى
جيهانى لةتةكنؤلؤذياو زانياريةكان و ئابوورى و راوةستانى جةنطى
ساردو رووخانى رذيَمة (شموليةكانى) ستةمكار لةهةموو شويَنةكانى
جيهان و دةسةلآتى يةك قوتبي لةهةمووشيان طرينطتر دواى
هةولَدانيَكى ضالآكانة لةلايةن هةلَبذاردةكانى خاوةن دةسةلآت و
نيَوةندة فيكرى و رؤشنبيريةكان لةرؤذئاوا بةطشتى و ئةمةريكا
بةتايبةتى بؤ ضاوثيَخشاندنةوة بةشيَوةيةكى باش لةمةسةلة
سياسيةكانى نيَو دةولَةتى و رذيَمةكانى حوكمى ئاطرو ئاسن و
رووبةروو بونةوةى ئيرهاب. دةلَيَن ئةم هةموو طؤرِانكاريانة واى
كرد كةوا ديموكراسيةت ببيَتة خةمى سةرةكى و ثيَشةنطى
رووداوةكان لةرؤذهةلآتى ناوةراستدا دةستثيَشخةرى ئةم دةسثيَكة
بؤ ئيدارةى ئةمةريكى دةطةرِيَتةوة لةهيَنانةكايةى ثرؤذةى
طؤرِانكارى رؤذهةلآتى طةورة.. بؤيىَ هةية رووداوةكانى يانزةى
سبتيَمبةرى سالَى 2001 ثةيوةندى راستةوخؤى بةثةلةكردنى
هةنطاوةكان كردبىَ دواى ئةم ئةوروثا بةرِارايةكى دوور
لةثيَويست هاتة هةمان ريَضكة بؤيىَ هةية هؤيةكةى بطةريَتةوة بؤ
ناكؤكى لةسةر بةرذةوةندى و شويَنى دةسةلآت هةروةكو هةلَويَستى
ئةوروثي نامؤ و دوور لةبةرذةوةنديةكانى طةلآنى ناوضةكة
لةمةسةلةى عيراقي و رذيَمة ديكتاتؤرةكانى ديكة لةرؤذهةلآتى
ناوةراستدا سةرةراى نزيكى شويَنى جوطرافي و كاريطةرى زؤرى
لةسةر رووداوةكانى ئةم وولآتانة.
- جولانةوةى ميَذووى نوىَ ناونيشانى نويَى ى هيَناية روو
هةروةها ئةركى تازة كة رووداوةكانى تازةى ئةم قؤناغة لةطةلآنى
ناوضةكة. كاتى خؤى كة (عوسبةى نةتةوة يةكطرتوةكان) لةسةر رةوشى
زةمانى خؤى دروست بوو لةدةولَةت و ئةو قةوارةكانى دواى رووخانى
ئيمبراتؤريةتى عوسمانى بةتةواوكردنى ريَكةوتن نامةى سايكس-
بيكو هةروةها دةستةى نةتةوة يةكطرتوةكان وةك ئةركى خؤى
ئةنجامةكانى جةنطى جيهانى دووةمى سةقامطير كرد لةمةسةلةى
هاوكيَشةو ميزانى هيَزةكانى نيَو دةولَةتيدا قولَبونةوةى
هةردوو قوتبي لةسةر ئاستى جيهان لةميانى ئابوورى و سةربازى و
رؤشنبيرى و كة ريَككةوتنةكانى بوتسدام و تاران و بالَتة ريَطا
خؤشكةريَك بوون بؤى. ئيَستاش جيهان لةباريَكى طواستنةوةى كاتى
داية- بةلةناوضوونى يةكىَ لة قوتبةكان و راوةستانى جةنطى سارد،
ناوضةى رؤذهةلآتى ناوةراست لةئازارى لةدايكبوونى سةردةميَكى
ديكةية و ميللةتانى ضاوةريَى ضوونة نيَو رذيَمى نيَو دةولَةتى
نويَن لةذيَر مةرج و رةوشةكانى جيهانى و هةريَمى كة
بةبابةتيانة رةنطى داوةتةوة لةسةر ئةنجامةكانى ضاوةروانكراوو
لة طؤرانطاريةكانى كةروويداو هةولَيَكى ضالاكانةشى دةدا كةوا
زيَتر قوربانى لةثيَناو هيَنادي هيَمنى و ئاسايش بدات لةذيَر
سايةى ذيانيَكى بةختيارانة كة ئةمةش دوورنية و بةلَكو تيَكةلَ
بةكؤمةلَيَك راستى نويَوة بووة لةسةردةمى ئيَستاماندا كةدةرطاى
ضوونة نيَو طؤرانكاريةكانى ديموكراسى ضاوةروانكراوة كة دةبىَ
بةووردى بيخويَندريَتةوة:-
- هةقيقةتى يةكةم: كاريطةرى دةرةوة كة بةسةرةكى دةذميَردرىَ
لةئةنجامدانى ديموكراسى لةوولآتانى رؤذهةلآتى ناوةراستدا
بةطشتى و لةذيَر رذيَمة طشتيةكان بةتايبةتى لةبةر هةندىَ هؤى
بابةتى لةوانة لاوازى ئؤثؤزسيؤن يان هةر نةبوونى ئؤثؤزسيؤنيَكى
ديموكراسى بةشيَوةيةكى ريَكوثيَك و سةركةوتنى رذيَمة
سةركوتكةرةكان لةتيَك شكاندنى ثيَكهاتةى ضينةكانى مام ناوةندى
كةسةرضاوةى سروشتى هزرى ليبريالى و ديموكراسية لةهةندىَ ثيَك
ضووندا كةكاريطةرى دةرةوة كةميللةتان ئيَستا لةثرؤسةى
طؤرانكارى ثيَويستيان ثىَ ية بؤ لةناوبردنى ئةو رذيَمة
ديكتاتؤريانةى كة ئيَستا بةزةرورة لةناو دةضن. نموونةى
زيندووشمان لةميانى دةروى دةرةوة كة بةئةركى خؤى هةلَستا
لةيؤغسلافياى ثيَشوو ئةفغانستان وعيراقة.
- هةقيقةتى دووةم: ثةيوةندى سةركةوتنى ثرؤسةى طؤرانكارى
ديموكراسيانة لةوولآتانى رؤذهةلآتى ناوةراستدا بةمةسةلةى
سةركةوتن بةسةر(ئيرهاب) تيرؤردا بةتايبةتى ئيرهابي ئيسلامى
سياسي كة ئةم دووة ثيَكةوة لةطةلَ ديموكراسيةتدا يةكترناطرنةوة.
بةنيسبةت ئيرهاب دوذمن و دةرمان لةيةك كاتدا كة ليَرةدا دةورى
كاريطةرى دةرةوة بةديار دةكةوىَ ضونكة جةنطى دذى(ئيرهاب)
تايبةتمةنديةكى جيهانى بةخؤيةوة وةرطرتووة، هيض سةركةوتنيَك
بةسةريا وةدةست نايةت بةبىَ هاوثةيمانةتى هاوبةشى نيَو
دةولَةتى نةبىَ.
- هةقيقةتى سيَهةم: ديموكراسيةت لةرؤذهةلآتى ناوةراستدا وةدى
نايةت بةبىَ ضارةسةرى مةسةلةى نةتةوةيى ئةو طةلآنةى هةتا
ئيَستا كةلةمافي ضارةى خؤنووسين بىَ بةشن لةثيَش هةموويانةوة
طةلى كورد سةرةراى مةسةلةى فةلَةستين و مةسةلةكانى (ئةمازيغ) و
خواروى سوودان و مةسةلة نةتةوةييةكانى ديكة، بؤيىَ
ضارةسةركردنى مةسةلةى نةتةوةيى رووبةرووبونةوةى سةرةكية لةثيَش
ثرؤسةى ديموكراسيةتدا ئةو مةسةلةيةى كةتائيَستا كةثيَويستى
بةطرينطى ثيَدانيَكى زيَتر هةية لةلايةن رِاى طشتى لةرؤذئاواو
نيَوةندة فيكريةكان و رؤشنبيريةكان كةبايةخيَكى شايستةى
ثيَنةداوة تاكو ئيَستاكة هةر لةنيَو خانةى مافي هاوولآتيةتى
داية كةريَطايةكى سةركةوتو نية بؤ مةسةلةى نةتةوةيى بةلَكو
ئةمة بؤ دةولَةتيَكى سةربةخؤو كؤمةلَطا مةدةنيةكان دةطونجىَ.
- هةقيقةتى ضوارةم: دةسالَى رابردوو زؤر دةولَةمةند بوو بة
ئةزموون و عيبرةت وةرطرتن لةوانة زؤربةى تةشةنةطاى نيطةرانى و
توندى و تيذى و ئيرهاب لةنيَو طؤرةثانى دةولَةتةكانى فرة
نةتةوةو مةحروم لةديموكراسيةتة. وةك فةلَةستين و ئةفغانستان و
عيراق و سوودان و جةزائيرو ئةوانى ديكة بيَطومان دؤزينةوة
ضارةسةرى ئاشتيانة بؤ مةسةلةكانى ميللةتان و نةتةوةكان لةسةر
بنةماى مافي ضارةى خؤنووسين دةبيَتة زامنى سةقامطيركردنى ئاشتى
و ديموكراسيةت، هةروةها ئةو ئةزموونانة زؤر بيروبرواى ديكةى
نويَى هيَناية كايةوة بؤ ضارةسةرى مةسةلةى نةتةوايةتى كة
دةخريَتة سةر ليستى كارى ديموكراسيةت وةك بيرورِاى رةزامةندى
بوون لةنيَوان نةتةوةكاندا بؤ ليَكتر هةلَوةشاندنةوةى دةولَةتى
بةزؤر سةثاوى كؤن و دروستكردنى دةولَةتى هةمةلايةنى نويَى و
بيروبرواى هاوبةشى كردن لةدةسةلآت و سامان و سيستةمى فيدرالَى
ثيَشكةوتوو نزيك لةكؤنفدرالية وةك ئةوةى لةسوودان و كوردستاندا
لةئارىَ داية(كةهاوريَم د. خالد سالح ناوى ليَناوة فدراسي).
- هةقيقةتى ثيَنجةم: ئةوانةى رووبةرووى ثرؤذةى طؤرانكارى
ديموكراسى دةبنةوة لةرؤذهةلآتى ناوةرِاستدا.. لةهاوثةيمانةتى
سىَ لايةن ثيَك ديَت لة: رذيَمة سةركوتكةرةكانى حاكم و
جولانةوةكانى نةتةوةيى شؤظيَنى و كؤمةلَةكانى ئيسلامى سياسي و
رةوشى عيراقي ضاكترين تةعبير لةوة دةكاتةوة كةضؤن هاوثةيمانةتى
رةش و تاريكى بةتايبةتى لة طؤرةثانى دةسةلآتى سورياى
ديكتاتؤريدا لة ثالَثشتى كردن و مةشق كردن و ناردنى
ئيرهابيةكانة هةروةها تاوانبارة لةتاوانى كوشتنى سةرؤكى
لوبنانى رةفيق ئةل حةريرى. جطة لةمةش (ئيرهاب) ترس و تؤقاندن
دذ بةطةلى سوريش ئةنجامدةدا، هةروةها ضةوساندنةوةى نةتةوةيى
دةرهةق بةطةلى كورد لةسوريادا و بةثيَشيَل كردنى بريارةكانى
ئةنجومةنى ئاسايش و ويست و ئيرادةى كؤمةلَطاى نيَو دةولَةتى.
- هةقيقةتى شةشةم: كوردستانى عيراق بةسةرؤكايةتية سياسيةكة
بووة ريَكخراوى شةرعى و كؤمةلَطاى مةدةنى بووةتة (بةشيَك) ى
ثيَشكةوتوو كاريطةر لةثرؤسةى طؤرانكارى ديموكراسيانة
لةرؤذهةلآتى ناوةراستدا ئةويش بةبةشداربوونى راستةوخؤ لةجةنطى
رزطارى كردنى عيراق و شةثؤلى تيرؤرو ترس و تؤقاندن لةلايةك و
وةك خالَى يةكةم بةشداربوونى بةهيَزى لةثرؤسةى سياسي لةعيراقي
نويَدا لةلاكةى ديكةدا وةك ئةزموونى ضارةسةريكردنى مةسةلةى
نةتةوايةتى ية لةرؤذهةلآتى ناوةراست خالَى سيَهةم كة ئةوانة
هةمووى بةرثرسيةكى ديكة دةخاتة سةرشانى طةلى كوردستان كة
ضارةسةرى ديموكراسيانة راست و رةوا مةسةلةكانى طةلآن و
نةتةوةكانى كوردستانة وةك كلدان و توركمان و ئاشوريةكان ضونكة
ئةمةيان جاريَكى ديكة تايبةتمةندى طةلى كوردستان ثيَشاندةدا
لةليَبوردن و قةبوولَكردنى ئةوانةى ديكةو ثيَكةوة ذيانى
ئاشتيانة هةر لةكؤنةوة وةك سةردةمى سةلاحةدينى ئةل ئةيوبي(وةك
دكتؤر كةندال نةزان ئاماذةى ثىَ دةكا) ليَرةدا دةرهيَنةرى
سينةمايى عةرةبي سورى و جيهانى مستةفا عةقادم وةبيرديَتةوة
كةبووة قوربانى دةستى (ئيرهاب) لةعةمان لةم دواييةدا كاتىَ
ليَيان ثرسى بؤ فليمى سةلاحةدين دةردةهيَنى كة عةرةب نية: ووتى
ضونكة سمبولى ليَبورن و ثيَكةوة ذيانى ئاشتيانةية لةنيَو
طةلآندا.
- ئةمة بةدوادا ضونيَكى سةرثةريشتيكارى بنكةى كاوةية لة
كؤنفراسى: ديموكراسيةت لةرؤذهةلآتى ناوةراستدا. كة لةهةوليَر
لةبةروارى 19/20/11/2005 بةسترا.
سةرووى لاثةرِةكة |